ماده ۵۰۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

ماده ۵۰۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات): هر کس علیه نظام جمهوری اسلامی ایران یا به نفع گروه ها و سازمانهای مخالف نظام به هر نحو فعالیت تبلیغی نماید به حبس از سه ماه تا ‌یک سال محکوم خواهد شد.

• مشاهده ماده قبلی
• مشاهده ماده بعدی

مواد مرتبط

• ماده ۵ ‌قانون مجازات مقدمین بر علیه امنیت و استقلال مملکت مصوب ۱۳۱۰

توضیح واژگان

• نظام: حکومت و رژیم سیاسی است که بدان واسطه اقتدار حاکم اعمال می شود.
• جمهوری اسلامی: جمهوری اسلامی، مبتنی بر دو رکن اصولی است، از سویی جمهوریت که مفهومی مدرن و بیشتر حاصل حقوق عمومی مصطلح برآمده از نظام لیبرالی غرب است و از سوی دیگر اسلامیت که البته با تفسیر شیعی خاص یعنی «ولایت مطلقه فقیه»، حاصل نگاه دینی و سنتی به حکومت است.

• گروه ها و سازمان های مخالف نظام: گروه هایی هستند که با اصل و کلیت نظام مخالفند و این مخالفت، یا در اساسنامه گروه یا سازمان، به صراحت ذکر شده و یا در عمل، چنین هدفی در دستور کار قرار گرفته است.
• حبس: یعنی محدود کردن فرد از رفت و آمد و جلوگیری از تصرفات او، آن گونه که خودش می‌خواهد.

پیشینه

• ماده ۵ ‌قانون مجازات مقدمین بر علیه امنیت و استقلال مملکت مصوب ۱۳۱۰: هر کس برای یکی از جرم ها و یا مجرمین مذکوره در مواد ۱ و ۲ و ۳ در ایران به نحوی از انحاء تبلیغ نماید و هر ایرانی که بر علیه‌ سلطنت مشروطه ایران یا بر له یکی از جرمها و یا مجرمین مذکور در مواد فوق به نحوی از انحاء در خارج از ایران تبلیغ کند محکوم به یک سال تا سه‌ سال حبس تأدیبی خواهد شد.

• در قانون تعزیرات مصوب ۱۳۶۲، چنین جرمی پیش بینی نشده بود، زیرا تصور بر آن بود که تصویب چنین ماده ای، منجر به سوء استفاده مقامات دولتی و برخورد نامناسب با منتقدان خواهد شد.

نکات تفسیری دکترین ماده ۵۰۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

عنصر مادی این جرم عبارت است از: تبلیغ علیه نظام جمهوری اسلامی ایران یا به نفع گروه ها و سازمان های مخالف نظام. منظور از «فعالیت تبلیغی»، اعمالی مانند نوشتن مقاله، چاپ و پخش نشریه و اعلامیه، انجام مصاحبه های متعدد علیه نظام، تهیه پوستر، راه انداختن ایستگاه های رادیو و تلویزیون، گویندگی در شبکه های مذکور، ساخت فیلم، استفاده از هنرهای تجسمی و ... است. تشخیص سایر مصادیق فعالیت های تبلیغی، بر عهده قاضی قرار دارد. از عبارات "علیه" و "به نفع" در متن ماده ۵۰۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، می توان این گونه برداشت کرد که تبلیغ باید به نحو موثری واقع شود، یعنی اگر فعالیت تبلیغی، فاقد هرگونه نفع یا ضرری باشد، مشمول این ماده قرار نخواهد گرفت، در مقابل نیز عده ای با توجه به اطلاق ماده، هر نوع فعالیت تبلیغی اعم از موثر و غیر موثر را مشمول ماده قرار داده اند. نکته مهم آن است که فعالیت تبلیغی زمانی محقق می شود که فرد، کار خود را این قبیل اعمال قرار داده و در انجام آن اصرار ورزد، بدین معنا که نوعی استمرار در این عبارت شرط شده و مرتکب با یک بار سخنرانی یا مصاحبه، مشمول مقررات این ماده نخواهد بود،و این استمرار باید در حدی باشد که عرفا بتوان نسبت به آن اعمال، عنوان فعالیت را اطلاق نمود. در حقوق جزا، فعل مرتکب مدنظر قرار می گیرد بنابراین اگر فردی یکبار سخنرانی کند و این سخنرانی بارها در فضای مجازی منتشر شود، نمی توانیم آن را نوعی فعالیت تبلیغی تلقی کنیم. مرتکب این جرم می تواند فرد ایرانی یا خارجی، نظامی یا غیر نظامی، کارمند یا غیر کارمند باشد. اگر مرتکب جرم ادعا کند که فریب خورده و یا اغوا شده است می تواند حسب مورد تبرئه و یا مشمول مقررات تخفیف مجازات قرار گیرد.

لازم به ذکر است که نظام جمهوری اسلامی ایران، دارای دو رکن اسلامیت و استقلال است. تبلیغ علیه هر یک از این ارکان، تبلیغ علیه نظام جمهوری اسلامی ایران محسوب می شود، اما در مقابل تبلیغ علیه قوای سه گانه یا سران این قوا و یا سازمان های محلی، مشمول این ماده نخواهد بود، همچنین اگر شخصی اصل نظام را مشروع بداند و به انتقاد صریح و قانونی از برخی برنامه ها و سیاست های آن بپردازد، مشمول این ماده قرار نخواهد گرفت. تفاوت تبلیغ و انتقاد را می توان در عنصر روانی هر یک جست و جو کرد. در تبلیغ علیه نظام، نوعی ضدیت با نظام مشاهده می شود، ولی هدف انتقاد، اصلاح نقاط ضعف از روی دلسوزی است. این جرم از جرائم مطلق است و تحقق آن نیازی به وقوع نتیجه خاصی ندارد. همچنین کسی که در فعالیت تبلیغی مباشرت ندارد، ولی به نحوی انتشار این افکار را تسهیل می کند، می تواند به عنوان معاون، مورد تعقیب قرار گیرد. عنصر روانی این جرم در وهله اول، سوء نیت عام یعنی اراده ارتکاب فعالیت تبلیغی است علاوه بر آن به نظر می رسد با توجه به عبارات "علیه ... و یا به نفع ..." مرتکب باید دارای سو نیت خاص یعنی «قصد مخالفت با نظام یا قصد تضعیف و یا تزلزل نظام» نیز باشد. در مقابل عده ای صرف سوء نیت عام را برای ارتکاب جرم کافی دانسته اند.

جرم تبلیغ علیه نظام، جرمی مستقل بوده و در فرض تحقق، در دادگاه انقلاب محل ارتکاب جرم، مورد رسیدگی قرار می گیرد.

گفتنی است چنانچه کسی همزمان عضو گروه مجرمانه ای باشد و به انجام فعالیت های تبلیغی نیز بپردازد، مشمول قواعد تعدد معنوی قرار خواهد گرفت.

نکات توضیحی ماده ۵۰۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

جرم تبلیغ علیه نظام که در ماده ۵۰۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) بحث شده است، از جمله جرایم سیاسی است که بدون خشونت و بر پایه دانش، اندیشه، مرام یا گرایش سیاسی شخص واقع می شود.

نکات توصیفی هوش مصنوعی ماده ۵۰۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

1. فعالیت تبلیغی علیه نظام جمهوری اسلامی ایران جرم تلقی می‌شود.
2. فعالیت تبلیغی به نفع گروه‌ها و سازمان‌های مخالف نظام نیز جرم محسوب می‌شود.
3. مجازات تعیین شده برای این جرم، حبس است.
4. حداقل مدت حبس، سه ماه است.
5. حداکثر مدت حبس، یک سال است.
6. فعالیت تبلیغی می‌تواند به هر نحو و شکل صورت گیرد و محدود به نوع خاصی از فعالیت نیست.

انتقادات

• در متن ماده ۵۰۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، عبارت "هر کس" قید شده است که عموما منصرف از اشخاص حقوقی است، با این وجود ارتکاب این جرم از جانب شخص حقوقی نیز قابل تحقق است، بنابراین بهتر بود به جای عبارت "هر کس" از عبارت "هر شخص" استفاده می شد تا ظهور ماده نیز جای تردیدی بر شمول اشخاص حقوقی باقی نگذارد.

• به نظر می رسد جرم انگاری چنین عنوان مجرمانه ای که معیاری قابل تمییز از فعالیت های مشروعی مانند انتقاد، امر به معروف، نهی از منکر و حتی یک اظهار نظر ساده در راستای حق را دارا نیست، مطابقتی با اصول جرم انگاری ندارد.
• عبارات کلی و مبهمی که در نگارش ماده مورد استفاده قرار گرفته است، دست مجریان قانون را در محدودیت آزادی های مشروع شهروندان باز گذاشته که این امر، آشکارا بر خلاف اصول قانون اساسی و اهداف ارزشمند انقلاب اسلامی می باشد.

مصادیق و نمونه ها

مصادیقی که مشمول جرم تبلیغ علیه نظام قرار نمی گیرند:

• صحبت دو نفره اشخاص، یا صحبت در جمع های خانوادگی. (زیرا مخاطب تبلیغ باید به نحوی عمومی باشد.)
• صحبت استاد و دانشجو در کلاس دروس خاصی مانند حقوق اساسی.

• ارسال نامه به یکی از دولتمردان و گلایه از شکنجه متهمان.

رویه های قضایی

• نظریه شماره 7/99/1617 مورخ 1399/10/22 اداره کل حقوقی قوه قضاییه درباره معلق نمودن تعقیب در جرم فعالیت تبلیغی علیه نظام
• نظریه شماره 7/99/162 مورخ 1399/04/09 اداره کل حقوقی قوه قضاییه درباره دعوت مردم در فضای مجازی به تجمع فاقد مجوز قانونی
• رای شعبه کیفری دیوان عالی کشور درباره فعالیت تبلیغی علیه نظام در احزاب

پایان نامه و رساله های مرتبط

• فعالیت تبلیغی علیه نظام در حقوق کیفری ایران

مقالات مرتبط

• نقدی بر جرم‌انگاری «فعالیت تبلیغی» در پرتو اصل آزادی بیان
• حکمرانی و تنظیمگری پلتفرم‌های ویدئویی در ایران: از منازعه بر سر نهاد متولی تا تعدیل محتوا
• واکاوی قانون جرم سیاسی در پرتو مواد 305 و 352 قانون آیین دادرسی کیفری و اصل 168 قانون اساسی
• میزگرد راجع به جرایم‌ مطبوعاتی
• نادیده‌انگاری بایسته‌های تقنینی در قوانین کیفری ایران در حوزه جرائم علیه امنیت
• رویکرد سیاست کیفری ایران در مواجهه با اعتراضات اجتماعی ایران
• سیاست کیفری ایران در قبال افساد فی الارض در جرایم اقتصادی
• تحلیلی بر جایگاه نظم عمومی در نظام حقوقی ایران
• تکنیک های جرم انگاری امنیّت مدار در حقوق کیفری ایران
• صلاحیت جهانی، نهادی پوپولیستی یا لازمه زیست بین‌المللی؟