ماده ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

ماده ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات): هر یک از مستخدمین و مامورین قضایی یا غیر قضایی دولتی برای اینکه متهمی را مجبور به اقرار کند او را اذیت و آزار بدنی نماید علاوه بر قصاص یا پرداخت دیه حسب مورد به حبس از شش ماه تا سه سال محکوم می‌گردد و چنانچه کسی در این خصوص دستور داده باشد فقط دستور دهنده به مجازات حبس مذکور محکوم خواهد شد و اگر متهم به واسطه اذیت و آزار فوت کند مباشر مجازات قاتل و آمر مجازات آمر قتل را خواهد داشت.

• مشاهده ماده قبلی
• مشاهده ماده بعدی

مواد مرتبط

• ماده ۵۷۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)
• ماده ۵۷۹ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)
• اصل ۳۸ قانون اساسی
• ماده ۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر

توضیح واژگان

• مستخدم دولت: کسی است که از محل بودجه عمومی حقوق دریافت می کند و در یک سازمان دولتی اشتغال دارد.
• مامورین قضایی: مقصود از «مأمورین قضایی»، همان اعضای قوه قضاییه اند، این افراد را باید از اعضای قوه مجریه و مقننه تفکیک کرد.
• متهم: کسی است که فاعل جرم تلقی شده ولی هنوز انتساب جرم به او ثابت نشده است.
• اقرار: در حقوق کیفری، «اقرار»، غالباً به معنای قبول ارتکاب بزه توسط متهم است که باید مستقیم و به وسیله خود او صورت بگیرد.
• قصاص: «قصاص» در لغت، به معنای پیروی کردن از جنایتکار یا انجام کاری همانند کار اوست.
• دیه: مالی است که به موجب شرع و در نتیجه ارتکاب جنایت و تجاوز نسبت به نفس یا عضو به مجنی علیه یا ولی یا اولیاء دم وی پرداخته می‌شود. این مال را در برخی جرایم خطایی نیز باید پرداخت.
• حبس: به معنای محدود کردن فرد از رفت و آمد و جلوگیری از تصرفات او، آنگونه که خودش می‌خواهد، است.
• مجازات: آزاری است که قاضی به علت ارتکاب جرم به نشانه نفرت جامعه از عمل مجرمانه و مرتکب آن برای شخص مقصر، مطابق قانون تعیین می‌کند.
• فوت: به معنای مرگ شخص و از لحاظ زیست شناسی یک پدیده طبیعی است و به از بین رفتن قطعی و برگشت ناپذیر اعمال قلبی و عروقی و تنفسی و حس و حرکت، گفته می‌شود.
• مباشرت: اگر جانی خود مستقیماً موجب وقوع جنایت شود عمل او را باید مباشرت دانست.

مطالعات تطبیقی

• ممنوعیت شکنجه و اعمال فشارهای غیرانسانی و قرار دادن فرد متهم در وضعیت نامناسب اخلاقی یا عاطفی به جهت کسب اقرار، در ماده پنجم اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز تصریح شده‌ است.
• اهمیت ممنوعیت شکنجه برای کسب اقرار در نظام‌های حقوقی دیگر نیز مشهود است، به عنوان مثال در نظام حقوقی فرانسه کسب اقرار از طریق خوراندن مواد مخدر و روانگردان، تطمیع، تقلب و گول‌زدن نیز ممنوع شمرده شده‌ است.

فلسفه و مبانی نظری

ماده ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، با هدف جلوگیری از شکنجه برای اخذ اقرار در جریان رسیدگی‌های کیفری وضع شده‌ است. اقرار چه در مرحله گزارشات اولیه مأمورین دادگستری، چه در مرحله تحقیقات مقدماتی نزد قضات و چه در مرحله صدور حکم، بایستی مبتنی بر اختیار تام افراد و به دور از اکراه آنان باشد.

نکات تفسیری دکترین ماده ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

عنصر مادی این جرم، عبارت است از آزار و اذیت بدنی متهم برای اجبار به اقرار. «آزار و اذیت بدنی» را می‌توان مصداقی از «شکنجه» دانست. شکنجه، شکلی از ایذاء است که عناصر مهم آن عبارتند از: آزار دادن انسان دیگر، جسمی یا روانی بودن این آزار و عامدانه بودن آن.

در خصوص عنصر معنوی این جرم، دو دیدگاه وجود دارد: عده ای این جرم را دارای سوء نیت عام تلقی کرده و صرف علم و عمد را در وقوع آن کافی می‌دانند، اما گروهی دیگر «قصد گرفتن اقرار» را به عنوان انگیزه این جرم تلقی کرده و لذا جرم مزبور را جرمی مقید می‌دانند.

نکات توصیفی هوش مصنوعی ماده ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

1. اذیت و آزار بدنی متهم برای گرفتن اقرار ممنوع است.
2. مستخدمین و مأمورین دولتی، چه قضایی و چه غیرقضایی، در صورت آزار بدنی متهم برای اقرار، به مجازات حبس محکوم می‌شوند.
3. مجازات حبس برای این تخلف بین شش ماه تا سه سال است.
4. در صورتی که دستور آزار بدنی از سوی فرد دیگری صادر شده باشد، فقط دستوردهنده به مجازات حبس محکوم می‌شود.
5. در صورت فوت متهم به دلیل آزار و اذیت، مباشر به عنوان قاتل و آمر به عنوان آمر قتل مجازات می‌شوند.
6. مجازات‌های قصاص یا دیه نیز ممکن است بر حسب مورد اعمال شود.

مطالعات فقهی

مستندات فقهی

• اقرار از طریق شکنجه دادن افراد به نص احادیث امامیه، نامعتبر و بی‌ارزش است.
• در خصوص قسمت اخیر ماده ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) که مباشر را مستحق قصاص و آمر را مستحق مجازات آمر قتل می‌داند، می‌توان به روایت زراره از امام باقر (ع) در خصوص مردی که به دیگری دستور کشتن فردی را داده بود اشاره کرد، در این روایت امام فرمود: «مباشر قتل کشته می‌شود و دستور دهنده زندانی می‌شود تا بمیرد.»

انتقادات

• به موجب اصل ۳۸ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران: «هرگونه شکنجه برای گرفتن اقرار یا کسب اطلاع ممنوع است. اجبار شخص به شهادت، اقرار یا سوگند، مجاز نیست و چنین شهادت و اقرار و سوگندی، فاقد ارزش و اعتبار است. متخلف از این اصل طبق قانون مجازات می‌شود.»، بر اساس این اصل، شکنجه اعم است از مادی و روانی، اما ماده ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، تنها به بررسی شکنجه‌های جسمی پرداخته‌ است، لذا آزار روحی مشمول این ماده نمی‌شود. این منحصر کردن شکنجه به آزارهای جسمی، با روح حاکم بر اصل قانون اساسی در تعارض است.

• این ماده تنها به ممنوعیت آزار و اذیت برای اخذ اقرار اشاره کرده‌است و در خصوص شکنجه‌های بدنی که برای شهادت یا سوگند ممکن است صورت گیرد صحبتی ننموده‌ است که این نارسایی تنها با اصلاح قانون قابل حل است.
• عدم شمول آزار و اذیت فرد غیر متهم نظیر شاهد، خلاف فلسفهٔ وضع این ماده و مخالف روح اصل ۳۸ قانون اساسی است.

رویه‌های قضایی

• به موجب نظریه مشورتی شماره 7/863 مورخ 1376/01/10: ایراد ضرب و جرح از سوی مأموران دولتی در حین انجام وظیفه عنوان خاصی ندارد، در غیر موارد مذکور در مواد ۵۷۸ و ۵۷۹ این قانون اگر ویژگی خاصی نداشته باشد، حق الناس به‌ شمار آمده و قابل گذشت است.

مقالات مرتبط

• دادرسی عادلانه در مرحله ابتدایی، معیارها و ضمانت‌های اجرا
• بررسی سیاست جنایی تقنینی ایران در خصوص جرایم و تخلفات انتظامی قضات
• نقض دادرسی عادلانه و ضمانت اجرای کیفری آن از منظر قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲
• مبانی و تضمینات اصل قانونمندی دادرسی در نظام کیفری ایران و کنوانسیون اروپایی حقوق بشر
• رسیدگی به اتهام از طریق ویدئو کنفرانس
• نظریه بطلان دلیل در فرایند دادرسی کیفری (با تأکید بر حقوق فرانسه)
• واکاوی نظرات مختلف فقهی و حقوقی اکراه در قتل با تأکید بر فقه جزایی اسلام

• امکان سنجی استناد به ادلّه غیر قانونی برای اثبات جرم در فقه و حقوق موضوعه ایران