ماده ۵۹۶ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

ماده ۵۹۶ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) (اصلاحی ۱۴۰۳/۰۳/۳۰): هر کس با استفاده از ضعف نفس شخصی یا هوی و هوس او یا حوائج شخصی افراد غیررشید به ضرر او نوشته یا سندی اعم از تجاری یا غیر تجاری از قبیل برات، سفته، چک، حواله، قبض و مفاصا حساب یا هرگونه نوشته‌ای که موجب التزام وی یا برائت ذمه گیرنده سند یا هر شخص دیگر می‌شود به هر نحو تحصیل نماید علاوه بر جبران خسارات مالی به حبس از سه ماه تا یک سال و از ۶۶/۰۰۰/۰۰۰ تا ۲۶۴/۰۰۰/۰۰۰ ریال جزای نقدی محکوم می‌شود و اگر مرتکب ولایت یا وصایت یا قیمومت بر آن شخص داشته باشد مجازات وی علاوه بر جبران خسارات مالی از یک سال و شش ماه تا سه سال و شش ماه حبس خواهد بود.

• مشاهده ماده قبلی
• مشاهده ماده بعدی

مواد مرتبط

• ماده ۷۲۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

• ماده ۱۱۷ قانون تعزیرات مصوب ۱۳۶۲

آیین نامه، بخشنامه و دستورالعمل های مرتبط

• تصویب نامه اصلاح میزان مبالغ مربوط به جرایم و تخلفات مندرج در قوانین مختلف مصوب ۱۴۰۳/۰۳/۳۰

توضیح واژگان

• غیررشید: به معنای کسی است که عادت او اسراف و تبذیر در مصرف نمودن است و تصرفات مالی وی عاقلانه نیست.

• ضرر: به معنای وارد نمودن نقص بر مال، آسیب بر جان و وهن در کلام دیگری می باشد.

• نوشته: عبارت‌های خطی، علامت و رموزی هستند که نشان از اراده ای دارند.
• سند: نوشته‌ای است که به‌ طور کتبی، به منظور احقاق و اثبات عمل یا واقعه حقوقی تنظیم می‌گردد.
• سند تجاری: اسناد تجاری دارای دو معنای عام و خاص می‌باشد. اسناد تجاری به معنای عام، اسنادی هستند که تجار در معاملات تجاری خود رد و بدل می‌کنند و در قلمرو تجارت مورد استفاده واقع می‌شوند، مانند اسکناس و اوراق قرضه و اسناد خزانه و قبوض انبار عمومی و سهام شرکت های تجاری و... ، اسناد تجاری در معنای خاص، به اسناد قابل انتقالی اطلاق می‌شود که متضمن دستور یا تعهد به پرداخت مبلغ معینی در سررسید مشخص می‌باشد، این اسناد به جای اسکناس وسیله‌ پرداخت و ایفای تعهد هستند و مورد حمایت های ویژه قانونی قرار گرفته‌اند.
• برات: یکی از اسناد تجاری در معنای خاص می‌باشد، و نوشته‌ای است که به موجب آن صادرکننده یا محیل که به شخصی بدهکار (محتال یا براتگیر) و اصولاً از شخص دیگری (محال علیه) طلبکار می‌باشد، با صدور برات و قبول آن توسط محتال و محال‌علیه به محال‌علیه دستور پرداخت مبلغ معینی به محتال را می‌دهد.
• سفته: سندی است که به موجب آن امضا کننده تعهد می‌کند مبلغی در موعد معین یا عندالمطالبه در وجه حامل یا شخص معین یا به حواله کرد آن شخص کارسازی نماید.
• چک: سند خاصی است که در زمره‌ اسناد تجاری به‌ شمار رفته و به موجب آن صادر کننده سند مزبور، تمام یا قسمتی از پولی را که به دیگری سپرده بوده‌ است؛ به نفع خود یا ثالث مسترد می‌نماید.
• حواله: عقدی است که با انعقاد آن شخصی که مدیون است، طلبی را که بر ذمه خودش است به ذمه ثالثی منتقل می کند و در واقع ثالث را با طلبکار طرف می کند.

• مفاصا حساب: به معنی سند تصفیه حساب بدهی است که فرد طلبکار به فرد بدهکار می‌دهد.
• برائت ذمه: مشغول الذمه نبودن در برابر تعهد یا تعهدات معین و یا برائت به جهت سقوط تعهد پس از اشتغال ذمه را «برائت ذمه» می‌گویند.
• شخص: موجودی است که دارای حق و تکلیف می‌باشد.
• جبران خسارت: به معنای آن است که وارد کننده زیان یا شخص دیگری، وضعیت متضرر را بهبود بخشیده و به وضعیت قبل از ورود زیان نزدیک کند.

• حبس: به معنای محدود کردن فرد از رفت و آمد و جلوگیری از تصرفات او، آنگونه که خودش می‌خواهد، است.
• جزای نقدی: محکومیت مجرم به دادن پول را «جزای نقدی» گویند.
• ولایت: یعنی توانایی قانونی اداره امور مختلف شخص فاقد اهلیت.
• وصی: کسی است که توسط پدر یا جد پدری، برای دوران پس از مرگ آنان، جهت تصدی امور مالی طفل انتخاب می‌شود.
• قیمومت: به سمتی که قیم، بر عهده دارد، که همان اداره امور محجور است، «قیمومت» گویند. این سمت در صورت نبودِ ولی خاص یا حجر یا عدم لیاقت آن‌ها از سوی دادگاه، به شخص قیم واگذار می‌شود.
• مجازات: آزاری است که قاضی به علت ارتکاب جرم به نشانه نفرت جامعه از عمل مجرمانه و مرتکب آن برای شخص مقصر، مطابق قانون تعیین می‌کند.

پیشینه

• ماده ۵۹۶ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) را باید جایگزین ماده ۱۱۷ قانون تعزیرات مصوب ۱۳۶۲ دانست.
• لازم است ذکر شود که نرخ جریمه مذکور در این ماده، بر اساس تصویبنامه مصوب جلسه ۱۴۰۳/۰۳/۳۰ هیئت وزیران در خصوص «اصلاح میزان مبالغ مربوط به جرایم و تخلفات مندرج در قوانین مختلف» اصلاح گردید. سابقاً جزای نقدی مندرج در این ماده، از یک میلیون تا ده میلیون ریال بود.

نکات تفسیری دکترین ماده ۵۹۶ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

در خصوص عنصر مادی جرم مورد بحث، باید آن را ماهیتاً یکی از صور خاص خیانت در امانت تلقی کرد که از طریق سوء استفاده از حوائج شخصی افراد غیر رشید واقع می‌شود. این جرم، صرفاً در ارتباط با نوشته یا سند قابل تحقق است و شامل دیگر اموال نمی‌شود. لفظ «التزام» نیز در این ماده، دلالت بر التزام مالی داشته و التزامات غیرمالی را در بر نمی‌گیرد. گفتنی است صرف اخذ سند یا نوشته یا هر چیز دیگری که منجر به تعهد فرد شود، برای وقوع جرم کافی است و علی الاصول این قبیل تعهدات را باید به دلیل تخلف از قوانین جزایی، باطل تلقی کرد.

در خصوص مجنی علیه در ماده ۵۹۶ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، گروهی معتقدند شامل افراد غیر رشید و همچنین افرادی است که تحت تأثیر هوای نفس خویش قرار می‌گیرند و قادر به اتخاذ تصمیمات منطقی نیستند،اما گروهی با این نظر مخالفند، زیرا اولا این تفسیر، دامنه جرایم را به بدون دلیلی توجیه پذیر افزایش می‌دهد، چرا که نیازی به دفاع حقوقی از افراد رشیدی که صرفاً به واسطه هوا و هوس مرتکب خطا می‌شوند، وجود ندارد، از سوی دیگر قسمت پایانی ماده که در خصوص ولی، وصی و قیم است، قرینه ای است بر حمایت خاص از اشخاص غیر رشید در این ماده.

لازم است ذکر شود که چنانچه این جرم، بین افرادی غیر از ولی یا وصی یا قیم صورت گیرد، جرم غیرقابل گذشت محسوب می‌شود، ولی اگر میان افراد مزبور رخ دهد، به دلیل وجود رابطه خصوصی میان ولی یا قیم یا وصی با فردی که تحت ولایت آنان قرار دارد، باید آن را قابل گذشت و دارای جنبه خصوصی دانست.

نکات توضیحی ماده ۵۹۶ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

مقصود از «سند» در ماده ۵۹۶ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، هر نوع سندی است که موجب التزام محجور یا برائت ذمه گیرنده شود.

گروهی معتقدند این جرم، دارای یک عنوان و ماهیت خاص است که باعث می‌شود ذکر آن در هر یک از عناوین خیانت در امانت یا کلاهبرداری اشتباه باشد، در واقع به عقیده این گروه، جرم مذکور، یک رفتار مجرمانه خاص است که ارتباطی به کلاهبرداری و خیانت در امانت ندارد.

نکات توصیفی هوش مصنوعی ماده ۵۹۶ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

1. استفاده از ضعف نفس یا هوی و هوس یا حوائج شخصی افراد غیررشید برای تحصیل سند به ضرر آنها جرم است.
2. اسناد می‌توانند تجاری یا غیرتجاری باشند و شامل انواع مختلفی مانند برات، سفته، چک، حواله و غیره می‌شوند.
3. جرم تحصیل سند به ضرر افراد غیررشید علاوه بر جبران خسارت مالی، مجازات حبس و جزای نقدی دارد.
4. مجازات حبس برای این جرم بین سه ماه تا یک سال تعیین شده‌است.
5. جزای نقدی برای این جرم بین ۶۶/۰۰۰/۰۰۰ تا ۲۶۴/۰۰۰/۰۰۰ ریال است.
6. اگر مرتکب جرم بر فرد غیررشید ولایت، وصایت یا قیمومت داشته باشد، مجازات حبس افزایش یافته و بین یک سال و شش ماه تا سه سال و شش ماه خواهد بود.

رویه‌های قضایی

• نظریه شماره ۷/۹۷/۲۹۴۴ مورخ ۱۳۹۸/۰۸/۱۱ اداره کل حقوقی قوه قضاییه
• نظریه شماره ۷/۱۴۰۱/۶۷۸ مورخ ۱۴۰۱/۰۸/۲۵ اداره کل حقوقی قوه قضاییه

• رای دادگاه درباره اثبات بزه سوءاستفاده از ضعف نفس اشخاص (دادنامه شماره ۹۵۰۹۹۷۰۲۲۰۴۰۰۹۵۶)
• رای دادگاه درباره تأثیر حجر در تحقق بزه سوءاستفاده از ضعف نفس (دادنامه شماره ۹۵۰۹۹۷۰۲۲۱۴۰۰۳۰۵)
• رای دادگاه درباره تجدیدنظرخواهی از جرایم تعزیری درجه ۶ (دادنامه شماره ۹۴۰۹۹۷۰۲۲۰۴۰۰۹۰۴)
• رای دادگاه درباره تغییر عنوان اتهام (دادنامه شماره ۹۲۰۹۹۷۰۲۲۱۹۰۱۵۷۲)
• رای دادگاه درباره تغییر عنوان اتهام در دادگاه (دادنامه شماره ۹۳۰۹۹۷۰۲۲۲۳۰۰۷۳۳)

• رای دادگاه درباره شرط تحقق بزه سوءاستفاده از ضعف نفس دیگری (دادنامه شماره ۹۴۰۹۹۷۰۲۲۰۹۰۰۹۸۲)
• رای دادگاه درباره سوء استفاده از ضعف نفس اشخاص (دادنامه شماره ۹۳۰۹۹۷۰۲۲۲۳۰۰۸۱۸)

مقالات مرتبط

• عرف و مؤلفه‌های قانونی و مادی تشکیل‌ دهنده پدیده مجرمانه
• تحقق عدالت اقتصادی از طریق مداخله در قرارداد
• بررسی سیاست جنایی تقنینی ایران در خصوص جرایم و تخلفات انتظامی قضات
• جستاری در ضرورت توسعه مسئولیت ناشی از عمل غیر به احزاب سیاسی