مالکیت مافی‌الذمه

به جمع رابطه مثبت و منفی تعهد در یک شخص، مالکیت مافی الذمه گویند.^[۱] به نظر برخی از حقوقدانان، حصول مالکیت ما فی الذمه، از نظر عقلی محال است،^[۲] اما

به موجب ماده ۳۰۰ قانون مدنی: «اگر مدیون، مالک مافی‌الذمهٔ خود گردد ذمهٔ او بری می‌شود، مثل این که اگر کسی به مورث خود مدیون باشد پس از فوت مورث، دین او به نسبت سهم‌الارث ساقط می‌شود.» قانون مدنی، از مالکیت مافی‌الذمه به عنوان یکی از اسباب سقوط تعهدات نام برده است.^[۳]

به نظر برخی از حقوقدانان، حصول مالکیت مافی الذمه، قهری نبوده و ارادی می‌باشد،^[۴] و به نظر برخی دیگر، مالکیت ما فی الذمه به صورت قهری تحقق می‌یابد.^[۵]

عناصر مالکیت ما فی الذمه عبارتند از:

- رابطه بین بدهی و طلب.

- بازگشت طلب به مدیون یا ورود آن به مایملک وی.

- دین مورد نظر، دین محض باشد؛ به عنوان نمونه، موضوع اوراق بهادار نباشد،^[۶] زیرا اوراق قرضه و اوراق بهادار، دین محض نبوده و کالا محسوب گردیده و مورد مبادله واقع می‌گردند، لذا نمی‌توانند موضوع مالکیت ما فی الذمه قرار گیرند.^[۷]

مواد مرتبط

در حقوق تطبیقی

در قوانین مدنی مصر و آلمان و نیز در چند نظام حقوقی دیگر، مالکیت مافی الذمه، چندان مورد اهمیت قرار نگرفته‌ است.^[۸]
به نظر برخی حقوقدانان مصری، مالکیت مافی الذمه، منجر به متوقف گردیدن نفوذ تعهد می‌گردد؛ نه سقوط آن، در حالی که به موجب ماده ۳۷۰ قانون مدنی این کشور، اثر مالکیت مافی الذمه، زوال تعهد است.^[۹]
در حقوق مصر، در فرضی که مدیون، وارث داین است؛ تردیدی در پذیرش مالکیت مافی الذمه وجود ندارد؛ اما در فرضی که متوفی، به وارث خود بدهکار باشد؛ مانند حقوق ایران، در قائل گردیدن به مالکیت مافی الذمه، اختلاف نظرهایی وجود دارد.^[۱۰]
برابر با رویه قضایی مصر و آرای صادر شده از دادگاه‌ها، تا زمانی که دیون متوفی تأدیه نگردیده؛ مالکیت ورثه نسبت به ترکه محقق نشده؛ تا بتوان قائل به مالکیت مافی الذمه شد، در حقوق عراق نیز، همین ایده رایج است.^[۱۱]

به موجب ماده ۲۸۸ قانون مدنی مصر، اگر در مسئولیت تضامنی، میان داین و یکی از بدهکاران، اتحاد ذمه به وجود آید؛ فقط همان بدهکار، بری الذمه گردیده و ذمه سایرین، همچنان مشغول خواهد بود.^[۱۲]

در حقوق کشورهای عربی، ارث، شایع‌ترین نمونه مالکیت مافی الذمه است.^[۱۳]
مالکیت ما فی الذمه در ماده ۱۳۴۹ قانون مدنی جدید فرانسه بدین نحو است که این امر در نتیجهٔ جمع اوصاف دائن و مدیونِ تعهد واحد در یک شخص تحقق می‌یابد.^[۱۴]

در حقوق فرانسه، ارث، شایع‌ترین نمونه مالکیت مافی الذمه است و تفاوتی نمی‌نماید که وارث، طلبکار متوفی باشد یا بدهکار او.^[۱۵]

منشا مالکیت مافی الذمه

مالکیت ما فی الذمه، ممکن است ناشی از عقد، ایقاع، یا واقعه حقوقی باشد.^[۱۶] عقودی که منجر به حصول مالکیت ما فی الذمه می‌گردند؛ عبارتند از: حواله، هبه دین به مدیون، و بیع دین به مدیون،^[۱۷] ایقاعاتی که منجر به حصول مالکیت ما فی الذمه می‌گردند؛ عبارتند از: طلاق پیش از دخول، نسبت به بازگشت مالکیت نیمی از مهر به شوهر، و ابراء،^[۱۸] همچنین ارث، یکی از وقایع حقوقی است که در صورت مدیون بودن بدهکار به داین، باعث تحقق مالکیت ما فی الذمه می‌گردد،^[۱۹] البته تا وقتی که تکلیف بدهی‌ها و وصیت‌های میت، معلوم نگردیده باشد؛ مالکیت مافی الذمه به وجود نیامده و وارثی که مدیون مورث خود بوده، نمی‌تواند در این زمینه ادعایی داشته باشد.^[۲۰]

طرق تحقق مالکیت ما فی الذمه

مالکیت ما فی الذمه، به دو طریق به وجود می‌آید:

- تملیک طلب.

- تملک طلب.^[۲۱]

هبه دین به مدیون و بیع دین به مدیون، از مصادیق تملیک طلب بوده و موجب تحقق مالکیت ما فی الذمه می‌گردد و همچنین است ابراء، با توجه به نظر حقوقدانانی که آن را تملیک می‌شمارند،^[۲۲] اما به نظر برخی حقوقدانان، برخلاف ابراء، هبه طلب به مدیون، تملک مسقط دین بوده؛ و از مصادیق مالکیت ما فی الذمه محسوب می‌گردد.^[۲۳]

طلاق پیش از دخول که باعث بازگشت مالکیت نیمی از مهر به شوهر می‌گردد نیز، از مصادیق تملک طلب بوده؛ و مالکیت ما فی الذمه را محقق می‌سازد.^[۲۴]

مصادیق

مالکیت ما فی الذمه، در مواردی که غاصب، به عین مغصوبه خسارت وارد می‌نماید و سپس مالک حقوق خود را به او منتقل می‌کند نیز مصداق دارد.^[۲۵]
به نظر یکی از حقوقدانان، بدهی مورث به وارث، موجب تحقق مالکیت ما فی الذمه نمی‌گردد.^[۲۶] ^[۲۷]
مالکیت ما فی الذمه، در رابطه با بدهی موصی له به موصی نیز، قابل تحقق است.^[۲۸]