بهره برداری نظامی از فضای ماورای جو از دیدگاه حقوق بین الملل
 | |
| عنوان | بهره برداری نظامی از فضای ماورای جو از دیدگاه حقوق بین الملل |
|---|---|
| رشته | حقوق بین الملل |
| دانشجو | فریبا رضی پور |
| استاد راهنما | مرتضی نجفی اسفاد |
| استاد مشاور | منصور جباری |
| مقطع | دکتری |
| سال دفاع | ۱۳۹۰ |
| دانشگاه | دانشگاه پیام نور مرکز |
بهره برداری نظامی از فضای ماورای جو از دیدگاه حقوق بین الملل عنوان رساله ای است که توسط فریبا رضی پور، با راهنمایی مرتضی نجفی اسفاد و با مشاوره منصور جباری در سال ۱۳۹۰ و در مقطع دکتری دانشگاه پیام نور مرکز دفاع گردید.
چکیده
در سال ۱۹۵۷ گام بزرگ پرتاب اسپوتنیک۱ بعنوان اولین فضاپیما در مدار زمین توسط شوروی سابق برداشته شد. این موفقیت به سرعت بوسیله مجموعه ای آزمایشات دنبال شد که هدف از انجام آن ها کاوش و تحلیل بعد جدیدی از علم در برابر دیدگان بشر بود. پرتاب اسپوتنیک نقطه شروع کاوش فضا و منازعه حول نظامی کردن فضای ماورای جو بود. پس از آن معلوم گشت که برای اجتناب از اغتشاش و بهره برداری غیرمجاز از فضای ماورای جو، وجود قوانین حقوقی غیرقابل اجتناب است. به این ترتیب و با رشد فزاینده فناوری فضایی، حقوق فضایی به یک واقعیت تبدیل شد.معاهده اصول حاکم بر فعالیتهای کشورها در کاوش و استفاده از فضای ماورای جو شامل ماه و دیگر اجرام آسمانی (معاهده فضا) که پس از پرواز تاریخی یوری گاگارین و قبل از گام نهادن نیل آرمسترانگ روی ماه، در نخستین سالهای کاوش فضا در سال ۱۹۶۷ به اجرا درآمد، آزمایش سلاحها، استقرار تسلیحات کشتار جمعی شامل تسلیحات هسته ای، انجام مانورهای نظامی و استقرار پایگاههای نظامی در فضا را ممنوع ساخت. با این حال، این معاهده عبور تسلیحات هسته ای از فضا یا پرتاب تسلیحات هسته ای از زمین به فضا جهت باز داشتن از حملات موشکی را پوشش نمی دهد و همین طور بر دیگر سلاحها مثل تسلیحات ضد ماهواره و قرار دادن تسلیحات متعارف در فضا نظارتی ندارد. با توجه به افزایش روزافزون استفاده از فضای ماورای جو و با عنایت به این که زمینه حضور کشورهای در حال توسعه من جمله جمهوری اسلامی ایران نیز فراهم شده است، تبیین نحوه این بهره برداری به طریقی که در راستای منافع جامعه بین المللی و صلح آمیز باشد می تواند از فجایع احتمالی آینده جلوگیری کرده و وضعیت حقوقی این محدوده را روشن تر سازد. در ارتباط با ایران، زمان آن فرا رسیده که قبل از هرگونه اقدامی از جنبه های حقوقی دسترسی به فضای ماورای جو آگاه شده و در فضای بین المللی کنونی، موضع خود را به عنوان کشوری که در حال دستیابی به فن آوری های مرتبط است در ارتباط با نحوه بهره برداری از این محدوده تبیین نماییم تا دستاوردهای فضایی آتی به عنوان ابزاری علیه کشورمان تبدیل نگشته و تجربه فناوری هسته ای تکرار نشود . بررسی این موضوع زمانی شکل جدی تر به خود می گیرد که توجه کنیم تاکنون بررسی منسجم و جامعی از این دست در مدارک علمی کشورمان صورت نگرفته و خلا حقوقی در این ارتباط کاملا محسوس است. از آنجا که بسیاری از کشورها طی بیانیه هایی سیاسی پیش از این، تعهد خود به عدم تلاش برای استقرار تسلیحات در فضا را اعلام کرده اند، پیشنهاد اول آن است که برای اطمینان از بروز چنین مسیله ای، این تعهد بصورت یک قاعده الزام آور حقوقی جهانی مورد تایید کشورها قرار گیرد. برای جلوگیری از درگیری نظامی در فضا یا حداقل قانونمندسازی آن جامعه بین المللی باید بر سر فعالیتهای مجاز در فضا و ترتیبات مربوط به توزیع منافع آن به توافق برسد. پیشنهاد دوم، تشکیل یک سازمان جامع فضایی مبتنی بر رویکرد یکپارچه نسبت به استفاده های گوناگون از فضا است. یک سیستم کارآمد که مستلزم ممنوعیت حق حاکمیت در فضا و تخصیص فضا به منافع کل بشریت است. این امر مستلزم یک نهاد سازمان یافته بین المللی است که مسئولیت اصلی آن پیشرفت و توسعه صلح آمیز در فضا است.
ساختار و فهرست رساله
عنوان صفحه
فهرست اختصارات ی
مقدمه ۱
بخش ۱: فضای ماورای جو ۸
فصل ۱: آشنایی با مبانی تاریخی، تعاریف و کارگزاران مرتبط با فضا ۸
ا) نگاه اجمالی از نظر تاریخی ۸
ب) تعاریف ۹
۱ تعریف فضای ماورای جو و اسناد حقوق فضایی ۱۷
۲ تعریف فضای ماورای جو و نسل جدید وسایل نقلیه فضایی ۲۰
ج) سازمان های بین المللی ۲۴
۱ نهادهای دولتی ۲۵
۱–۱ سازمان ملل متحد ۲۵
۱–۲ آژانس های تخصصی ۲۵
۲ نهادهای غیردولتی ۲۶
۲–۱ شورای بین المللی اتحادیه های علمی ۲۶
۲–۲ کمیته تحقیقات فضایی ۲۶
۲–۳ موسسه بین المللی حقوق فضایی ۲۶
۲–۴ آکادمی بین المللی فضانوردی ۲۶
فصل ۲: مرز میان هوا و فضا ۲۷
ا) نظریه عدم ضرورت در حال حاضر ۳۱
ب) نظریه معیارها و ضوابط فعالیت های انسانی در فضا (رهیافت کارکردی) ۳۶
ج) نظریه صعود آیرودینامیکی ۴۰
د) نظریه بیانیه بوگوتا ۴۵
ه) نظریه نامتناهی بودن حاکمیت ۴۹
و) نظریه امنیت ملی و کنترل موثر ۵۰
ز) نظریه پایین ترین نقطه پرواز مداری ۵۱
ح) نظریه ارتفاع اختیاری ۵۵
ط) تدوین یک نظریه قطعی برای تعیین مرزهای پرواز در هوا و فضا ۵۶
فصل ۳: منابع حقوقی فضای ماورای جو ۵۹
ا) معاهدات ۵۹
۱ معاهده اصول حاکم بر فعالیت های کشورها در استفاده و بهره برداری از فضای ماورای جو شامل ماه و دیگر اجرام سماوی (معاهده فضا) ۵۹
۲ موافقتنامه نجات فضانوردان ۶۶
۳ کنوانسیون مسئولیت برای صدمات ناشی از اشیاء فضایی ۶۷
۴ کنوانسیون ثبت ۶۹
۵ موافقتنامه حاکم بر فعالیت های کشورها در ماه و دیگر اجرام سماوی(موافقتنامه ماه) ۷۰
ب) حقوق عرفی ۷۵
ج) اصول کلی حقوقی ۸۳
فصل ۴: بهره برداری از فضای ماورای جو ۸۴
ا) نحوه پیدایش اصل بهره برداری صلح آمیز از فضا ۸۴
۱ پیدایش عصر فضا و اعلامیه های بهره برداری های صلح آمیز از فضا ۸۴
۲ اعلامیه اصول حقوقی برای فضای ماورای جو ۸۶
۳ پیمان منع جریی آزمایشات هسته ای ۸۹
۴ معاهده فضا ۹۲
۵ بهره برداری صلح آمیز از فضا بعنوان اقدام حقوقی کنترل تسلیحات ۹۵
۶ تعادل میان منافع بشری و آزادی کشورها در بهره برداری از فضا ۹۷
۷ تبیین واژه " مقاصد صلح آمیز" ۹۹
۷–۱ تعریف صلح ۱۰۱
۷–۲ ماده
معاهده فضا ۱۰۲
۷–۲–۱ غیر نظامی کردن جزیی مدار زمین و فضا ۱۰۵
۷–۲–۲ غیر نظامی کردن کامل ماه و دیگر اجرام آسمانی ۱۰۶
۷–۳ عرف بهره برداری صلح آمیز ۱۰۷
۷–۴ دفاع مشروع ۱۱۰
۷–۵ حفظ صلح ۱۱۱
۷–۶ تفسیر کشورها ۱۱۲
ب) پیدایش رقابت های نظامی در فضا ۱۱۹
۱ فعالیتهای نظامی ماهواره ها در فضا ۱۲۲
۱–۱ اصابت به اهداف زمینی ۱۲۴
۱–۲ دفاع ضدموشکی ۱۲۵
۱–۳ دفاع از سایر ماهواره ها ۱۲۶
۱–۴ حمله به سایر ماهواره ها ۱۲۷
۱–۵ جنگ فضایی ۱۲۸
۱–۶ تجهیزات نظامی و با کاربرد دوگانه ۱۲۸
۲ تحول تاریخی فعالیتهای نظامی در فضا ۱۲۹
۲–۱ عصر جنگ سرد ۱۲۹
۲–۲ پیشرفتهای دهه ۹۰ ۱۳۳
۲–۳ پیشرفتهای کنونی ۱۳۵
۳ فعالیتهای فضایی نظامی دولتها، سازمانها و در مناطق جغرافیایی ۱۳۸
۳–۱ ایالات متحده آمریکا ۱۳۹
۳–۲ اتحاد جماهیر شوروی سابق ۱۵۳
۳–۳ چین ۱۶۲
۳–۴ اتحادیه اروپا ۱۶۷
۳–۵ کشورهای منطقه خاورمیانه ۱۷۴
۳–۶ کانادا ۱۸۰
۳–۷ کشورهای منطقه آسیای شرقی ۱۸۲
۳–۸ استرالیا ۱۸۸
۴ نظامی کردن فضا در برابر تسلیح فضا ۱۸۸
بخش ۲: مقابله با سلطه در فضا بر پایه مقررات حقوق بین الملل ۱۹۳
فصل ۱: مذاکرات چندجانبه به منظور جلوگیری از مسابقه تسلیحاتی در فضای ماورای جو ۱۹۳
ا) مذاکرات چندجانبه در سازمان ملل متحد ۲۰۵
۱ شورای امنیت ملل متحد ۲۰۵
۲ مجمع عمومی ملل متحد ۲۰۶
۳ دفتر امور فضای ماورای جو سازمان ملل متحد ۲۱۱
۴ کمیته بهره برداریهای صلح آمیز از فضای ماورای جو ۲۱۲
۴–۱ جلوگیری از مسابقه تسلیحاتی در فضا و دومین کنفرانس سازمان ملل در مورد اکتشاف و بهره برداری صلح آمیز از فضای ماورای جو ۲۱۳
۵ تقویت همکاری صلح جویانه در استفاده از فضا و سومین کنفرانس سازمان ملل در مورد اکتشاف و بهره برداری صلح آمیز از فضای ماورای جو ۲۱۵
ب) بهره برداری نظامی از فضا و کنفرانس خلع سلاح ۲۱۶
۱ دستورکار و شیوه های عملکرد کنفرانس خلع سلاح ۲۲۰
۲ کمیته موقت کنفرانس خلع سلاح درباره موضوع پاروس (۱۹۹۴– ۱۹۸۵) ۲۲۱
۲–۱ مذاکرات رسمی از سال ۱۹۹۸ ۲۲۷
۲–۲ ارزیابی حقوقی رکود در کنفرانس خلع سلاح ۲۳۴
فصل ۲: اسناد بین المللی فضایی مرتبط ۲۳۷
ا) معاهده فضا ۲۳۷
ب) معاهده منع آزمایشات محدود ۲۳۸
ج) معاهده ضد موشکهای بالستیک ۲۳۸
د) موافقتنامه نجات ۲۳۹
ه) کنوانسیون مسئولیت ۲۴۰
و) کنوانسیون ثبت ۲۴۰
ز) موافقتنامه ماه ۲۴۰
ح) کنوانسیون نایروبی ۲۴۱
ط) توافق نامه خط تماس اضطراری ۲۴۱
ی) کنوانسیون انمود ۲۴۲
ک) معاهده کاهش تسلیحات استراتژیک۱(استارت۱) ۲۴۲
ل) رژیم کنترل تکنولوژی موشک ۲۴۳
م) کنوانسیون سلاح های متعارف ۲۴۵
فصل ۳: بهره برداری نظامی از فضا و حقوق بین الملل بشردوستانه ۲۴۶
ا) اصول حقوق بین الملل بشردوستانه ۲۴۷
۱ ضرورت ۲۴۷
۲ تفکیک ۲۴۸
۳ تناسب ۲۴۸
ا) سلاحهای فضایی ۲۴۹
۱ سلاح های تشعشعی و الکترومغناطیسی ۲۴۹
۲ سلاح های انرژی جنبشی و سرعت بالا ۲۵۰
۳ تسلیحات انرژی هدایت شده ۲۵۱
۴ سلاح های اطلاعاتی ۲۵۱
ب) بررسی اسناد بین المللی مرتبط ۲۵۲
۱ اصول حقوق بشردوستانه ۲۵۲
۲ ماده
معاهده فضا ۲۵۷
۳ ماده
معاهده فضا ۲۶۰
۴ بند
ماده
منشور ملل متحد ۲۶۴
ج) قانونی بودن ارسال سلاح های متعارف به فضای ماورای جو ۲۶۵
د) پیشنویس معاهده جلوگیری از ارسال تسلیحات و تهدید به کاربرد زور در فضای ماورای جو ۲۶۸
ه) ثبت اشیای فضایی ۲۶۸
فصل ۴: توسعه بنیادین حقوق بین الملل در بهره برداری از فضا ۲۷۳
ا) اصل میراث مشترک بشریت در فضا ۲۷۳
۱ پیدایش اصل میراث مشترک بشریت در حقوق فضایی ۲۷۷
۲ عناصر امنیتی اصل میراث مشترک بشریت در حقوق فضایی ۲۷۹
۲–۱ استفاده صلح آمیز ۲۷۹
۲–۲ اصول همکاری، رایزنی و اطلاعات ۲۸۰
۲–۳ منافع مشترک و مقرره مربوط به بشریت ۲۸۲
۳ میراث مشترک بشریت به عنوان یک اصل بنیادین حقوق بین الملل فضایی ۲۸۶
۳–۱ مبانی ۲۸۷
۳–۲ توسعه بنیادین نظام بین الملل و حقوق بین الملل عمومی ۲۸۸
۳–۳ تاثیر تحول بنیادین حقوق بین الملل بر حقوق فضایی و امنیت در فضا ۲۹۳
ب) امنیت مشترک در فضا ۲۹۸
۱ عناصر اصلی امنیت مشترک ۳۰۱
۱–۱ همکاری برای غیرهسته ای کردن ۳۰۱
۱–۲ ساختارهای غیرفعال و دفاعی ۳۰۱
۱–۳ واکنش نسبت به تجاوز نظامی ۳۰۲
۱–۴ تحدید سرمایه گذاری و تکثیر سلاح های هسته ای ۳۰۲
۱–۵ شفاف سازی و اقدامات اعتمادساز ۳۰۲
۲ امنیت مشترک و کشورهای قدرتمند ۳۰۳
۳ امنیت مشترک، راهبرد هسته ای و دفاع موشکی در فضا ۳۰۵
بخش ۳: اقدامات اعتمادساز جهت تضمین بهره برداری صلح آمیز از فضای ماورای جو ۳۰۷
فصل ۱: نظر کشورها و سازمانهای غیردولتی در ارتباط با اجرای اصل بهره برداری صلح آمیز از فضای ماورای جو ۳۰۹
ا) اجرای اصل بهره برداری صلح آمیز وجلوگیری از مسابقه تسلیحاتی در فضا ۳۰۹
۱ ممنوعیت بهره برداریهای فعال نظامی از فضا ۳۰۹
۲ اقدامات اعتمادساز در فضا و رژیم مصونیت ماهواره ها ۳۱۷
ب) توسعه دفاع موشکی جهانی ۳۱۹
ج) پیشنهادهایی برای نظام جامع امنیتی جهت تضمین بهره برداری صلح آمیز از فضا ۳۲۲
فصل ۲: اجرای پیمان فضا در حوزه امنیت با در نظر گرفتن امنیت مشترک ۳۲۴
ا) مبانی و اصول ۳۲۶
۱ اجرای منافع بشریت در حوزه امنیت در فضا ۳۲۶
۲ مقایسه ممنوعیت تسلیحات فضایی با کنوانسیون سلاح های شیمیایی ۳۲۷
ب) اصول اصلی پیمان چندجانبه امنیت مشترک در فضا ۳۲۹
۱ امنیت مشترک و مبتنی بر همکاری ۳۲۹
۲ شفاف سازی و اقدامات اعتمادساز ۳۳۰
۳ تغییر راهبرد براساس همکاری و خلع سلاح هسته ای ۳۳۰
۴ کنترل تسلیحات بازدارنده از طریق ممنوعیت استفاده نظامی فعال از فضا ۳۳۱
۵ اصل برابری ۳۳۱
ج) عناصر اصلی پیمان چندجانبه امنیت مشترک در فضا ۳۳۱
۱ اصول امنیت مشترک در فضا ۳۳۲
۱–۱ تبصره های کلی درباره امنیت مبتنی بر همکاری و مسایل ویژه راهبرد هسته ای ۳۳۲
۱–۲ تبصره های خاص درباره امنیت مبتنی بر همکاری در فضا ۳۳۲
۲ ممنوعیت بهره برداریهای فعال نظامی با ماهیت مخرب ۳۳۳
۳ نابودی تسلیحات ضدماهواره ای موجود و ظرفیتهای مربوط به آن ۳۳۴
۴ اقدامات اعتمادساز ۳۳۴
۵ رژیم حفاظت از اشیاء فضایی غیرنظامی و بهره برداریهای غیرفعال نظامی با ماهیت غیرمخرب ۳۳۵
۶ کنترل اجرا از طریق نظارت و راستی آزمایی ۳۳۶
۷ تدوین استانداردهای حقوقی بهره برداری صلح آمیز از فضا ۳۳۸
د) عرصه های بین المللی مناسب جهت مذاکره ۳۳۹
ه) تاثیر اجرای معاهده فضا بر کشورهای غیرعضو ۳۴۰
فصل ۳: سازمان بین المللی فضایی برای تضمین بهره برداری صلح آمیز از فضا ۳۴۲
ا) نظرات کشورها و حقوقدانان در ارتباط با یک سازمان بین المللی فضایی ۳۴۲
۱ انتقادات و نیازهای امنیتی بین المللی ۳۴۳
۲ سازمان جامع فضایی ۳۴۴
۳ نظارت بین المللی ماهواره ای و آژانس های راستی آزمایی ۳۴۶
۳–۱ آژانس های نظارت و راستی آزمایی ۳۴۶
۳–۲ آژانسهای مختص راستی آزمایی ۳۴۸
۳–۳ ارزیابی حقوق بین الملل از راستی آزمایی چندجانبه ماهواره ای ۳۴۹
ب) ایجاد سازمانی برای امنیت مشترک در فضا ۳۵۲
۱ سازوکار سازمانی برای تضمین بهره برداری صلح آمیز از فضا ۳۵۲
۲ حوزه های فعالیت سازمان ۳۵۴
۲–۱ همکاری امنیتی و اعتمادسازی ۳۵۴
۲–۲ نظارت و راستی آزمایی ۳۵۵
۲–۳ هشدار سریع و حفاظت در برابر حملات غیرمجاز و تصادفی ۳۵۶
۲–۴ وظایف امنیتی فضا در حوزه های نظامی و غیرنظامی ۳۵۷
۲–۵ فعالیتهای بلندمدت احتمالی سازمان ۳۵۷
۳ ساختار سازمانی ۳۵۸
نتیجه گیری ۳۶۰
فهرست منابع ۳۶۷
الف– کتب فارسی ۳۶۷
ب –مقالات فارسی ۳۶۷
ج– کتب انگلیسی ۳۶۷
د –مقالات انگلیسی ۳۶۹
ه– اسناد سازمان ملل متحد ۳۷۸
و– پایگاه های اینترنتی ۳۸۳
کلیدواژه ها
- حقوق بین المللی
- جو
- ملل متحد (یو.ان)
- سفر فضایی
- صلح
- تجهیزات نظامی
- حقوق فضایی
- نظامی کردن
- تسلیحاتی کردن
- فضای ماورای جو