حمایت از حقوق متهم در آیین دادرسی کیفری و جلوه های آن با رویکرد عدالت ترمیمی در سیاست جنایی ایران

عنوان	حمایت از حقوق متهم در آیین دادرسی کیفری و جلوه های آن با رویکرد عدالت ترمیمی در سیاست جنایی ایران
رشته	حقوق جزا و جرم شناسی
دانشجو	شهنام اسماعیلی راد
استاد راهنما	علیرضا مهدی پور مقدم
استاد مشاور	–––– ––––
مقطع	کارشناسی ارشد
سال دفاع	۱۳۹۶
دانشگاه	دانشگاه آزاد اسلامی واحد بین المللی بندر انزلی

حمایت از حقوق متهم در آیین دادرسی کیفری و جلوه های آن با رویکرد عدالت ترمیمی در سیاست جنایی ایران عنوان پایان نامه ای است که توسط شهنام اسماعیلی راد، با راهنمایی علیرضا مهدی پور مقدم و با مشاوره –––– –––– در سال ۱۳۹۶ و در مقطع کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد بین المللی بندر انزلی دفاع گردید.

چکیده

تحقق اهداف و آرمان های نظام عدالت کیفری متضمن تدوین و بهرمندی از یک سیاست جنایی روشمند و هدفگرا در مبارزه علیه پدیده بزهکاری با قابلیت پیشگیری از جرم، بازدارندگی خاص و عام و اصلاح و جامعه پذیری مجدد بزهکاران است. در این میان حقوق دفاعی متهم امروزه به عنوان جزء جدایی ناپذیر دادرسی منصفانه در قوانین داخلی و بین المللی مطرح و مورد حمایت قرار گرفته است. شناسایی حق دفاع برای متهم و حمایت از آن بدیهی ترین حقوقی است که از یک حکومت انتظار می رود.عدالت ترمیمی عنوانی است که به یک بخش در داخل و خارج از عدالت کیفری داده شده است. این رویکرد نقش بزه دیده محوری داشته و این بزه دیده محوری نقطه تمرکز عدالت ترمیمی است و جبران زیان وارده توسط بزهکار به بزه دیده و در قلمرو و وسیع تر به جامعه، اولویت اصلی آن است، اعضاء جامعه و نهادهای آن، در غالب میانجی گری، گفتگو، سازش و جبران خسارت بزه دیده و... نقش بسیار فعالی را ایفا می کنند که در این فرآیند گفتگو و مذاکره، وجه مشخص و نقطه عطف آن است. از جمله روش های عدالت ترمیمی نشست ترمیمی است که شامل مجموعه برنامه هایی است برای گرد هم آوردن بزه دیده، بزهکار و خانواده های آنها و یک تسهیل کننده آموزش دیده که در فضایی کاملا دوستانه با هدف اعمال واکنشی مناسب نسبت به جرم ارتکابی صورت می گیرد. این واکنش با دو هدف اصلی صورت می گیرد: اول این که بزهکار به عمل ارتکابی خود و تاثیر و زیان آن نسبت به بزه دیده آگاه شده و شرمساری می–گردد و مجاب به عذرخواهی و جبران خسارت بزه دیده خواهد شد. دیگر این که این نشست ها جهت دست یابی به راه حلی برای جبران واقعی خسارت وارده و بزه دیدگان است. در این فرآیند، شرمسازی و عذرخواهی نقش کلیدی را در موفقیت نشست ترمیمی ایفا می کنند. بدین ترتیب می توان گفت عدالت ترمیمی، با سه هدف قضا زدایی ، جرم زدایی و کیفر زدایی ساز و کارها و برنامه هایی را ایفا می کند که نه تنها بزه دیده بلکه متهم را مورد توجه و حمایت قرار می دهد. در این تحقیق ضمن بیان مفاهیم و اهداف عدالت ترمیمی ونیز بررسی حقوق دفاعی متهم طی مراحل دادرسی در آیین دادرسی کیفری به این سیوال پاسخ خواهیم داد که؛ برنامه های عدالت ترمیمی از جمله نشست های ترمیمی و میانجی گری چه نقشی در عدالت کیفری داشته و شرمساری بازپذیر کننده چگونه موجب حمایت از متهم و بازگشت وی به جامعه شده و پیشگیری از جرم را فراهم می کند؟ و نیز جلوه های رویکرد عدالت ترمیمی را در حمایت از حقوق دفاعی متهم در قانون آیین دادرسی کیفری ۹۲را مورد بحث قرار می دهیم.

ساختار و فهرست پایان نامه

فهرست مطالبعنوانشماره صفحهچکیده۱مقدمه۲بیان مسیله ۳پیشینه پژوهش۵اهمیت و ضرورت انجام پژوهش۶سوالات پژوهش۶فرضیه های پژوهش۷اهداف پژوهش۷اهداف علمی و نظری ۷اهداف خاص۷هدف کاربردی ۷جنبه نوآوری و جدید بودن پزوهش ۷روش گردآوری پژوهش۷فصل اول– تحولات حقوق متهم در پرتو آیین دادرسی کیفری ۹۲۸۱–

رویکرد قانون جدید و آیین دادرسی کیفری در رعایت حقوق اساسی و بنیادین متهم ۹۱–

کرامت انسانی۹۱–

حقوق متهم۱۰۱– ۳–

افزایش امکان صلح و سازش۱۱۱– ۳–

حقوق کودکان و زنان۱۱۱– ۳–

ارتقای نقش وکیل در دادرسی۱۱۱–

مفهوم و مبانی حقوق دفاعی متهم۱۱۱–

تحلیل مفهوم حقوق دفاعی متهم۱۲۱– ۵–

حق بودن یا حق داشتن۱۲۱–

تعریف حقوق دفاعی متهم از منظر آیین دادرسی کیفری۱۱۱– ۶–

مبانی حقوق دفاعی متهم۱۳۱– ۶– ۱–

فرض بی گناهی۱۴۱– ۶– ۱–

مبنای فرض بی گناهی۱۴۱– ۶–

فرض بی گناهی در فرآیند دادرسی کیفری۱۵۱–

حقوق دفاعی ناشی از فرض بی گناهی متهم۱۵۱– ۷–

دادرسی عادلانه۱۶۱– ۷–

مصلحت گرایی۱۶۱–

تقویت حقوق دفاعی متهم در آیین دادرسی کیفری جدید در مراحل رسیدگی۱۷۱– ۸–

حقوق دفاعی متهم در دوران تحت نظر۱۷۱– ۸– ۱–

تفهیم اتهام۱۸۱– ۸– ۱–

حق سکوت۱۹۱– ۸– ۱–

حق انتخاب وکیل۱۹۱– ۸– ۱–

حق اطلاع یک خانواده و معاینه توسط پزشک۲۰۱– ۸–

حقوق دفاعی متهم در مرحله تحقیقات مقدماتی ۱–۸–۲–۱ دادرسی مبتنی بر قانون و رعایت و تسریع در رسیدگی۲۰۲۱۱– ۸– ۲–

بی گناه تلقی کردن همه افراد و ممنوعیت اقدام های محدودکننده و سلب آزادی۲۱۱– ۸– ۲–

حق اطلاع از موضوع و ادله اتهام انتسابی و حقوق آیین دادرسی ۲۱۱– ۸– ۲–

رعایت حقوق شهروندی ۲۲۱– ۸– ۲–

متوقف شدن تعقیب و دادرسی به علت ابتلا به جنون ۲۲۱– ۸– ۲–

ممنوعیت افشای اطلاعات و انتشار تصویر و سایر مشخصات متهم در روزنامه۲۲۱– ۸– ۲–

نداشتن حق گرفتن تامین از متهم توسط ضابطان دادگستری۲۳۱– ۸– ۲–

ممنوعیت تحت نظر قرار دادن متهم بیش از

ساعت در جرایم مشهود۲۳۱– ۸– ۲–

تفهیم حقوق متهم۲۴۱– ۸– ۲–

لزوم ارایه اوراق هویت ضابطان دادگستری ۲۴۱– ۸– ۲– ۱۱حق انتخاب وکیل۲۵۱– ۸– ۲– ۱۲حق اطلاع خانواده متهم از تحت نظر بودن وی ۲۵۱– ۸– ۲–

ممنوعیت اجبار یا اکراه متهم در بازجویی ها۲۵۱– ۸– ۲–

ضرورت آغاز تصمیم از سوی بازپرس در مواقع معذوریت نسبت به متهمان بازداشتی ۲۵۱– ۸– ۲–

حق درخواست معاینه محل، تحقیق محل، بازرسی، کارشناسی۲۵۱– ۸– ۲–

عدم جواز تفتیش و بازرسی در صورت عدم حصول ظن قوی۲۶۱– ۸– ۲–

ممنوعیت کنترل ارتباطات مخابرات افراد۲۶۱– ۸– ۲–

ممنوعیت عدم احضار در صورت نداشتن دلیل قانونی۲۶۱– ۸– ۲–

رعایت امانتداری در درج اظهارات متهم۲۶۱– ۸– ۲–

تعیین مترجم برای غیرفارسی زبان و ناشنوایان و لالان ۲۷۱– ۸– ۲–

حق اعتراض به جریان رسیدگی۲۷۱– ۸– ۲–

کاهش موارد لطمه به آزادی متهم۲۷۱– ۸– ۲–

قرار بازداشت موقت۲۷۱– ۸– ۲– ۲۳–

شرایط صدور قرار بازداشت موقت۲۷۱– ۸– ۲– ۲۳–

مدت بازداشت موقت۲۸۱– ۸– ۲– ۲۳–

حق متهم برای جبران خسارت مدت بازداشت موقت۲۹۱– ۸–

حقوق دفاعی متهم در مرحله دادرسی در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲۳۰۱– ۸– ۳–

لزوم استماع دفاعیات متهم ۳۰۱– ۸– ۳–

حق حضور متهم در دادگاه رسیدگی کننده ۳۱۱– ۸– ۳–

حق تقاضای متهم جهت تعیین وکیل از سوی دادگاه ۳۱۱– ۸– ۳–

حق متهم در مطالعه پرونده و تحصیل اطلاعات لازم۳۱۱– ۸– ۳–

تعیین مترجم برای ناشنوایان و لالان۳۱۱– ۸– ۳– ۶حق آخرین دفاع برای متهم ۳۲۱– ۸– ۳–

لزوم اخذ آخرین دفاع از متهم ۳۲۱– ۸– ۳–

آزادی متهم در صورت صدور حکم برایت، منع یا موقوفی تعقیب و یا تعلیق اجرای مجازات ۳۳۱– ۸– ۳–

احتساب ایام بازداشت به مدت محکومیت۳۳۱– ۸– ۳–

حق واخواهی۳۳۱– ۸– ۳–

حق اعتراض به دادگاه و فرجام خواهی۳۴۱– ۸– ۳–

پذیرش عذر موجه در تقاضای تجدید نظر یا فرجام۳۴۱– ۸– ۳– ۱۳حق اعاده دادرسی ۳۴۱– ۸– ۳–

عدم پرداخت هزینه دادرسی در دعوای ضرر و زیان ناشی از جرم در تجدید نظرخواهی و فرجام خواهی ۳۴۱– ۸– ۳– ۱۵معافیت زندانی از پرداخت هزینه دادرسی ۳۴۱– ۸– ۳–

تقاضای تخفیف مجازات پیش از پایان مهلت تجدیدنظرخواهی ۳۵۱–

مواردی دیگر در حق دفاع متهم۳۵۱– ۹–

آزادانه بودن در دفاع۳۵۱– ۹–

دادن فرصت کافی جهت دفاع۳۶۱– ۹–

موارد موثر در حق دفاع متهم۳۷۱– ۹–

شیوه احضار و جلب۳۷۱– ۹–

تاخیر ناپذیری بازجویی از متهم۳۷۱– ۹–

ثبت هویت متهم۳۸۱– ۹–

اغفال متهم۳۸۱– ۹–

منع اعمال شکنجه در جهت اخذ اقرار، شهادت، سوگند۳۹۱– ۹–

اخطار به متهم درجهت مواظبت در بیان اظهارات خود۳۹۱– ۱۰بررسی تاسیسات ارفاق آمیز در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲۴۰۱– ۱۰–

قرار ترک تعقیب ۴۰۱– ۱۰–

قرار تعلیق تعقیب ۴۱۱– ۱۰–

قرار توقف تحقیقات ۴۱۱– ۱۰–

قرار بایگانی کردن پرونده ۴۲۱– ۱۰–

محدود کردن بازداشت ها ۴۲۱– ۱۰–

پیش بینی قرارهای نظارت قضایی۴۲۱– ۱۰–

حق قرار بازداشت موقت الزامی۴۲فصل دوم– عدالت ترمیمی جلوه ای نوین از عدالت کیفری۴۴۲–

عدالت کیفری سنتی ۴۵۲– ۱–

ویژگی های عدالت کیفری سنتی ۴۵۲– ۱–

علل رویگردانی از عدالت کیفری سنتی ۴۶۲–

مدل های عدالت کیفری پس از رویگردانی از عدالت کیفری سنتی۴۷۲– ۲–

مفهوم عدالت ترمیمی۴۸۲– ۲–

اهداف عدالت ترمیمی۵۰۲– ۲–

عناصر عدالت ترمیمی۵۰۲– ۲– ۳–

داوطلبانه بودن۵۰۲– ۲– ۳–

اظهار حقیقت۵۱۲– ۲– ۳–

رو در رویی۵۱۲– ۲– ۳–

توافق۵۱۲– ۲– ۳–

حمایت۵۲۲– ۲– ۳–

غیرعلنی و محرمانه بودن۵۲۲–

برجسته ترین برنامه های عدالت ترمیمی۵۳۲– ۳–

میانجی گری بزه دیده– بزهکار۵۳۲– ۳–

کنفرانس۵۳۲– ۳–

حلقه یا محافل ۵۴۲– ۳–

هیات ها و گروه های مردمی۵۴۲– ۳–

عدالت ترمیمی و شرمساری بازپذیر۵۴۲–

ویژگی های عدالت ترمیمی و علل روی آوری به آن۵۵۲– ۴–

مدل ناب خواه۵۷۲– ۴–

مدل بیشینه خواه ۵۷۲–

عدالت ترمیمی و شرمساری بازپذیر۵۸۲– ۵–

مفهوم و ماهیت شرم۵۹۲– ۵–

حس شرم و ارتباط آن و ارتباط آن با نظام اخلاقی درونی و بیرونی۶۰۲– ۵–

نقد خویش و تجربه حس شرم۶۰۲–

شرم و احساس مسیولیت ۶۱۲– ۶–

تفاوت حس شرم با حس تقصیر، گناه و خجلت۶۱۲– ۶–

تفاوت حس شرم با حس تقصیر ۶۱۲– ۶–

تفاوت حس شرم با حس گناه۶۲۲– ۶–

تفاوت حس شرم با حس خجالت ۶۲۲– ۶–

انواع شرم ۶۲۲– ۶– ۵–

کارکردهای حس شرم۶۴۲– ۶– ۵–

کارکردهای عمومی حس شرم۶۴۲– ۶– ۵–

کارکردهای اختصاصی حس شرم ۶۵۲–

نظریه های شرمساری جرم شناختی ۶۵۲– ۷–

نظریه شرمساری بازپذیرکننده ۶۵۲– ۷–

شرمساری تحقیر کننده ۶۶۲–

هدف و عدالت ترمیمی با میانجی گری ۶۶۲– ۸–

میانجی گری کیفری ۶۷۲– ۸–

مفهوم میانجی گری و انواع آن ۶۷۲– ۸–

انواع میانجی گری کیفری ۶۷۲– ۸– ۳–

میانجی گری کیفری جامعوی۶۷۲– ۸– ۳–

میانجی گری کیفری جامعوی همراه با نظارت مقام قضایی۶۸۲– ۸– ۳–

میانجی گری کیفری قضایی– پلیسی یا میانجی گری کیفری درون سیستمی ۶۸۲– ۸– ۳–

اصول و مبانی میانجی گری ۶۹۲–

اهداف میانجی گری۲– ۹–۱ اهداف میانجی گری کیفری در قبال بزه دیده۶۹۷۰۲– ۹–

اهداف میانجی گری کیفری در قبال بزهکار۷۰۲– ۹–

اهداف میانجی گری کیفری در قبال جامعه محلی ۷۱۲– ۹–

اهداف میانجی گری در قبال نظام عدالت کیفری۷۱۲– ۹–

رویکرد بین المللی عدالت ترمیمی۷۲فصل سوم– گفتمان تحولات حقوق متهم در پرتو رهیافت های عدالت ترمیمی۷۵۳–

قانون آیین دادرسی در راستای اهداف عدالت ترمیمی و حمایت از حقوق متهم ۷۶۳– ۱–

نقش فرآیند عدالت ترمیمی در توجه بزهکار و نتایج آن۷۷۳– ۱– ۱–

الگوی کیفر۷۷۳– ۱– ۱–

الگوی بازپروری ۷۷۳– ۱– ۱–

الگوی ترمیمی۷۷۳– ۱–

اهداف عدالت ترمیمی در پاسخ جرم۷۸۳– ۱–

توجه به نقش بزهکار و نیاز او به عدالت۷۸۳– ۱–

مسیولیت پذیر سازی بزهکار۷۸۳– ۱–

خدمات اجتماعی۷۹۳– ۱–

پیشگیری از جرم زایی طرفین دادرسی۷۹۳–

بسترهای اجتماعی و حقوقی عدالت ترمیمی در ایران ۸۰۳– ۲–

بسترهای اجتماعی عدالت ترمیمی۸۰۳– ۲–

بسترهای حقوقی عدالت ترمیمی۸۱۳–

توافقی شدن آیین دادرسی کیفری ۸۱۳– ۳–

تعریف توافقی شدن ۸۲۳– ۳–

ویژگی های عدالت توافقی۸۳۳– ۳– ۲–

اختیاری بودن ۸۴۳– ۳– ۲– ۱–

اختیاری بودن برای مقام های قضایی ۸۴۳– ۳– ۲– ۱–

اختیاری بودن برای بزهکار ۸۴۳– ۳– ۲– ۱–

همکاری بزهکار ۸۴۳– ۳– ۲– ۱–

به مصلحت بودن ۸۵۳–

جلوه های تعقیب زدایی کیفری در حقوق ایران ۸۵۳– ۴–

تعلیق تعقیب ۸۶۳– ۴– ۱–

شرایط صدور قرار تعلیق تعقیب۸۷۳– ۴– ۱– ۱–

تعزیری بودن جرم ۸۷۳– ۴– ۱– ۱–

نداشتن پیشینه کیفری موثر ۸۷۳– ۴– ۱– ۱–

موافقت بزهکاران ۸۸۳– ۴– ۱– ۱–

جلب نظر بزه دیدگان ۸۸۳– ۴–

تعویق تعقیب ۸۶۳– ۴–

میانجی گری۸۹۳– ۴– ۳–

فرآیند میانجی گری۹۰۳– ۴– ۳– ۱–

مرحله ارجاع پرونده ۹۰۳– ۴– ۳– ۱–

مرحله اقدامات پیش از میانجی گری۹۰۳– ۴– ۳– ۱–

مرحله میانجی گری و گفتگو ۹۱۳– ۴– ۳–

تبیین میانجی گری کیفری در آیین دادرسی کیفری۹۱۳– ۴– ۳– ۲–

میانجی گری کیفری پیش بینی شده در ماده

۹۲۳– ۴– ۳– ۲–

ایرادات ماده

قانون آیین دادرسی کیفری۹۴۳– ۴– ۳– ۲–

آثار حقوقی میانجی گری کیفری ۹۴۳– ۴–

بایگانی کردن پرونده ۹۵۳– ۴– ۴–

قرار بایگانی پرونده۹۶۳– ۴– ۴–

قرار بایگانی موقت۹۶۳– ۴–

معامله اتهام ۹۷۳– ۴– ۵–

بازیگران معامله در اتهام ۹۸۳– ۴– ۵– ۱–

دادستان ۹۸۳– ۴– ۵– ۱–

متهم ۹۹۳– ۴– ۵– ۱–

دادگاه ۹۹۳– ۴– ۵– ۱–

بزه دیده ۱۰۰۳– ۴–

قرار ترک تعقیب۱۰۲نتیجه گیری۱۰۵فهرست منابع۱۱۰

کلیدواژه ها

• عدالت ترمیمی
• حقوق دفاعی متهم
• میانجی گری
• شرمساری بازپذیر
• نشست ها
• تعلیق تعقیب
• معامله اتهام
• ترک تعقیب