محمد عبده بروجردی
محمدتقی عبده بروجردی | |
|---|---|
| زادهٔ | ۱۲۵۸ بروجرد |
| درگذشت | ۱۳۴۷ |
| مدفن | قم، جوار مرقد حضرت معصومه |
| ملیت | ایرانی |
| تحصیلات | حقوقدان، قاضی، استاد دانشگاه |
| پیشه(ها) | نویسنده، محقق، استاد دانشگاه |
| تخصص | حقوق مدنی، اصول محاکمات، فقه و اصول اسلامی |
| آثار برجسته | حقوق مدنی، شرح قانون مدنی، کلیات حقوق اسلامی، اصول و رویه قضایی مستخرجه از آرای دیوان عالی تمیز، صرف و نحو عربی |
محمدتقی عبده بروجردی (زاده ۱۲۵۸ خورشیدی – درگذشته ۱۵ تیر ۱۳۴۷ خورشیدی) حقوقدان، قاضی و استاد دانشگاه ایرانی بود که حدود سی سال ریاست محکمه عالی انتظامی قضات را بر عهده داشت و از چهرههای شاخص و مبتکر دادگستری نوین به شمار میرفت. قاطعیت، درایت و نوآوریهای او در امور قضایی، وی را به یکی از شخصیتهای برجسته نظام حقوقی ایران تبدیل کرد.[۱]
زندگینامه
محمدتقی عبده، فرزند شیخ ملاحسین بروجردی، در سال ۱۲۵۸ خورشیدی (۱۳۰۰ هجری قمری) در بروجرد به دنیا آمد. جد او، ملامحمدتقی گلپایگانی، از عالمان دینی بود. او در کودکی پدر خود را از دست داد و از همان دوران به تحصیل علوم دینی، فقه و علوم معقول و منقول پرداخت. در شانزده سالگی به تهران مهاجرت کرد و تحت حمایت سیدریحانالله، از مجتهدان مشهور عصر، به تحصیل ادامه داد.[۱]
تحصیلات و استادان
عبده از محضر استادانی چون میرزاحسن آشتیانی، میرزا حسین نائینی، هاشم حکیم و شیخ حسین ناظرزاده بهره برد. در اصول فقه، ادبیات عرب، حکمت و منطق تبحر یافت و در ۲۱ سالگی از سوی میرزاحسن آشتیانی به درجه اجتهاد رسید. پس از این دوره، به تدریس روی آورد و با توصیه استادش در مدرسه دانش (بعدها مدرسه ثروت) به تدریس پرداخت. سپس در مدرسه آلمانی «ابراد و آلمان» زبان و ادبیات عرب را آموزش داد و دو کتاب در زمینه صرف و نحو عربی تألیف کرد. او همچنین زبان آلمانی را در همان مدرسه آموخت و زبان فرانسوی را در دورههای شبانه مدرسه آلبانس فرا گرفت.[۱]
ویژگیهای شخصیتی
وی به جدیت و سختکوشی در کار شهرت داشت. علیاکبر دهخدا درباره او گفته است: «شیخ محمدتقی عبده بروجردی علاوه بر صلاحیت علمی، دارای فضایل معنوی فراوانی است و برای او احترام زیادی قائل هستم.» او در انجام واجبات دینی و ترک محرمات بسیار دقیق بود و نماز خود را همیشه به موقع به جا میآورد.[۱]
ورود به دستگاه قضایی
در سال ۱۳۳۱ هجری قمری، پس از کنارهگیری از مدرسه آلمانی، به دستور میرزا احمدخان اشتری (معاون وزارت عدلیه) به عنوان عضو محکمه استیناف تهران منصوب شد. چند سال بعد به سمت مدعیالعموم استیناف رسید و تا زمان انحلال عدلیه و تشکیل دادگستری نوین در این سمت باقی ماند.
با آغاز فعالیت دادگستری نوین، به مستشاری دیوان تمیز و سپس به عضویت محکمه انتظامی قضات منصوب شد. علیاکبر داور، بنیانگذار دادگستری نوین، او را مناسبترین فرد برای ریاست دادگاه انتظامی قضات تشخیص داد و او نزدیک به سه دهه در این سمت باقی ماند.[۱]
سبک قضاوت و استقلال رأی
در طول دوران ریاست عبده بر دادگاه انتظامی قضات، هیچگاه به توصیه یا سفارش اشخاص و مقامات توجه نکرد و همواره با استقلال رأی حکم صادر میکرد. او اعتقاد داشت هر قاضی دو پرونده دارد: یکی در وزارتخانه و دیگری در وجدان خودش. در رسیدگی به پروندههای قضات خوشنام، حتی در موارد اختلاف نظر، رأی آنان را تخلف محسوب نمیکرد و آن را ناشی از اجتهاد قضایی میدانست.[۱]
تدریس و فعالیتهای علمی
محمدتقی عبده در مدرسه عالی حقوق و سپس دانشکده حقوق دانشگاه تهران، دروس فقه، اصول، حقوق مدنی و اصول محاکمات مدنی را تدریس میکرد. همچنین در کلاسهای قضایی دادگستری و حوزههای علمیه تهران مانند حوزه صدر و مدرسه عالی سپهسالار فعالیت آموزشی داشت. پس از بازنشستگی نیز تا پایان عمر در دانشکده الهیات دانشگاه تهران به تدریس اصول فقه و معارف اسلامی ادامه داد.
از شاگردان او میتوان به محمود شهابی اشاره کرد که پس از کنارهگیری عبده، تدریس او را بر عهده گرفت. در دهه ۱۳۱۰ خورشیدی، عبده پایاننامه دکترای خود را با عنوان «انحلال عقد واحد به عقود متعدد» ارائه داد.[۱]
آثار
آثار تألیفی او شامل:
- حقوق مدنی
- شرح قانون مدنی
- کلیات حقوق اسلامی
- اصول و رویه قضایی مستخرجه از آرای دیوان عالی تمیز
- صرف و نحو عربی[۱]
درگذشت
محمدتقی عبده بروجردی بامداد ۱۵ تیر ۱۳۴۷ خورشیدی، پس از اقامه نماز صبح، درگذشت. نماز میت او توسط سیدشهابالدین مرعشی نجفی اقامه شد و پیکرش در جوار مرقد حضرت معصومه در قم به خاک سپرده شد.[۱]