نظریه شماره 7/1401/335 مورخ 1401/09/29 اداره کل حقوقی قوه قضاییه درباره تعیین اولویت در پرداخت مهریه یا تأمین هزینه های زندگی و بقای حیات فرد محجور

شماره نظریه	۷/۱۴۰۱/۳۳۵
شماره پرونده	۱۴۰۱–۳/۱–۳۳۵ ح
تاریخ نظریه	۱۴۰۱/۰۹/۲۹
موضوع نظریه	حقوق مدنی
محور نظریه	مستثنیات دین

نظریه شماره ۷/۱۴۰۱/۳۳۵ مورخ ۱۴۰۱/۰۹/۲۹ اداره کل حقوقی قوه قضاییه درباره تعیین اولویت در پرداخت مهریه یا تامین هزینههای زندگی و بقای حیات فرد محجور: در این نظریه، به بررسی ضرورت تعیین اولویت بین پرداخت مهریه و تامین هزینههای زندگی و بقای حیات فردی که به حالت زندگی نباتی در اثر قصور پزشکی دچار شده و محجور است، پرداخته شده است. نظریه اشاره دارد که اگر وسیله نقلیه (کامیون) به عنوان وسیله امرار معاش ضروری تلقی شود، مشمول مستثنیات دین است و تشخیص آن بر عهده مرجع قضایی است. در مورد سپرده بانکی نیز دو دیدگاه مطرح شده است: دیدگاه نخست بر این باور است که مبلغ سپرده بایستی در راستای پرداخت دین (مهریه) مورد استفاده قرار گیرد و توقیف آن بلامانع است. دیدگاه دوم معتقد است که با توجه به وضعیت خاص فرد، این سپرده باید از شمول توقیف خارج و برای نیازهای حیاتی استفاده شود و تصمیمگیری نهایی باید بر اساس اصول حقوقی و منابع معتبر فقهی انجام گیرد.

استعلام

شخصی از سال ۱۳۹۵ تاکنون به لحاظ قصور در امر پزشکی در حالت زندگی نباتی قرار دارد و پس از صدور حکم حجر، برای وی قیم تعیین شده است؛ تمام دارایی این فرد حدود سیصد و پنجاه میلیون تومان سپرده بانکی (دیه مربوط به قصور پزشکی) و یک دستگاه کامیون است که هزینه های بیماری و زندگی وی از محل اصل و سود سپرده مذکور تامین می شود و وفق نظر کارشناس هزینه های پزشکی (به استثناء هزینه پرستار) جهت ادامه حیات این فرد ماهیانه حدود هفده میلیون تومان است؛ در پرونده اجرایی مربوط به مطالبه مهریه، خودروی محجور (محکوم علیه) توقیف شده است و محکوم لها تقاضای مزایده خودرو و همچنین برداشت سپرده بانکی را دارد.

با عنایت به مراتب یادشده، آیا پرداخت مهریه همسر اولویت دارد یا تامین هزینه های زندگی و بقای حیات شخص؟ در صورت اولویت پرداخت دین، با توجه به این که تنها راه درآمد محکوم علیه در زمان بهبودی همین یک دستگاه کامیون بوده است، آیا در حال حاضر با توجه به شرایط وی می توان آن را جزء مستثنیات دین قلمداد کرد؟ آیا سپرده بانکی شخص مذکور با توجه به این که سود آن صرف هزینه های ضروری این فرد می شود، را می توان به عنوان ممر درآمد و مستثنیات دین محسوب کرد؟

نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه

الف– موارد مستثنیات دین در ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب ۱۳۹۴ احصاء شده و چنانچه وسیله نقلیه (کامیون)، وسیله امرار معاش ضروری محکوم علیه و افراد تحت تکفل وی باشد، مشمول بند ه ماده یادشده است. تشخیص مصداق بر عهده مرجع قضایی مربوط است.

ب– در خصوص سپرده بانکی محکوم علیه که هزینه های لازم برای بقای حیات محجور از محل سود آن تامین می شود، موضوع در کمیسیون های متعدد این اداره کل مطرح و در این خصوص دو دیدگاه به شرح زیر بیان شد:

دیدگاه نخست:

در خصوص سود سپرده بانکی متعلق به شخص موضوع استعلام که در زندگی نباتی به سر می برد و از محل سود سپرده بانکی هزینه های لازم برای بقای حیات وی تامین می شود، با توجه به این که مستثنیات دین در ماده ۲۴ قانون یادشده احصاء شده است و مبلغ پرداختی بابت دیه مربوط به قصور پزشکی که در فرض استعلام سپرده گذاری شده است، در زمره مستثنیات دین نیامده است و قانون گذار با ذکر کلمه صرفا در صدر ماده یاد شده، بر حصری بودن موارد مستثنیات دین تاکید کرده است و با لحاظ اصل وجوب ادای دین، به نظر می رسد توقیف و برداشت این مبلغ بابت دین (مهریه زوجه) بلامانع و مبتنی بر قانون است؛ گرچه تقاضای محکوم له مبنی بر توقیف آن به رغم اطلاع وی از نیاز محکوم علیه به آن برای درمان خود، ممکن است عرفا عمل شایسته ای تلقی نشود.

دیدگاه دوم:

با عنایت به این که ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب ۱۳۹۴ ناظر بر مورد غالب است که فرد توان انجام فعالیت در راستای تامین معاش خود را دارا است و شخصی که در وضعیت زندگی نباتی است و سرمایه حداقلی وی در اختیار دیگران قرار گرفته تا در فرآیند اقتصادی به کار گرفته شود و سود حاصل از آن جهت تامین نیازهای حیاتی صاحب سرمایه مصرف شود، از شمول ماده ۲۴ یادشده خارج است؛ لذا قاضی رسیدگی کننده با لحاظ اصول حقوقی و با مراجعه به منابع معتبر فقهی می بایست در خصوص موضوع تعیین تکلیف کند.