قاعده لاضرر

به حدیث «لا ضَرَر و لا ضِرار فی الاسلام» یا «لا ضَرَر و لا ضِرار علی المومن» که از پیامبر (ص) نقل شده، حدیث لاضرر می‌گویند. «لاضرر»، یعنی اینکه وارد نمودن زیان به دیگران، ناروا است. قاعده لاضرر بر ادله و احکام، مقدم است حتی اگر آن را حاکم ندانیم، این عقیده مبتنی بر جهاتی است، از جمله اینکه نفی ضرر و از میان برداشتن احکام ضروری از باب «امتنان» است؛ یعنی لطفی است از جانب شارع بر مخلوق، که چون نخواسته مردم ضرر و زیانی ببینند، اثر اعمال زیان آور آنان را برداشته است، بنابراین در صورت تعارض با ادله دیگر، این قاعده بر آنان مقدم است.

گفتنی است منظور از «زیان» در قاعده لاضرر، ضرر حادث است؛ نه زیان قدیم.

اصول و مواد مرتبط

• اصل ۴۰ قانون اساسی

• ماده ۱۰۶ قانون مدنی
• ماده ۱۳۲ قانون مدنی

• ماده ۳۲۹ قانون مدنی

• ماده ۳۳۱ قانون مدنی
• ماده ۳۵۲ قانون مجازات اسلامی

• ماده ۱۳۹ قانون آیین دادرسی کیفری

در فقه

• آیات ۲۱۳ و ۲۸۲ سوره بقره در بیان نفی ضرر برآمده اند.

• در حدیث نبوی آمده‌است: «لا ضَرَر و لا ضِرار فی الاسلام»، که مبنای آن حدیث ثمره بن جندب است.

در رویه قضایی

• نظریه شماره 7/1401/1103 مورخ 1402/03/09 اداره کل حقوقی قوه قضاییه درباره امکان دسترسی متعارف به ساختمان از مسیر ملک مجاور

تزاحم قاعده لاضرر و تسلیط

در حقوق ایران، اختیار مالک، مطلق نیست و در هر مورد که باعث اضرار ناروا به حقوق دیگران یا منافع عمومی گردد، محدود می‌شود، بنابراین در تزاحم قاعده لاضرر و تسلیط، قاعده لاضرر مقدم است، به عبارت دیگر حقوق و آزادی‌های فردی باید به نوعی تفسیر شود که به حقوق و آزادی‌های دیگران لطمه وارد نشود.

مقالات مرتبط

• مسئولیت دولت یا حکومت: تبیین مبانی آن در آموزه های فقه و حقوق کیفری ایران
• رویکرد تفسیری دیوان عالی کشور در حمایت از حقوق و آزادی ها با تاکید بر آرای حقوقی
• حق فراموش شدن در ترازو: نیاز ناشی از فضای مجازی یا تهدیدی برای آزادی بیان!؟
• نقش سیره نبوی در شکل گیری حقوق خصوصی
• تعارض حقوق اشخاص ثالث با قصاص قاتل از دیدگاه فقهای امامیه

جستارهای وابسته

• قاعده تسلیط