مطالعه تطبیقی جبران های نقض قرارداد و کارآیی آنها در حقوق ایران انگلیس و آمریکا

عنوان	مطالعه تطبیقی جبران های نقض قرارداد و کارآیی آنها در حقوق ایران انگلیس و آمریکا
رشته	حقوق خصوصی
دانشجو	محمدجواد عیوضی
استاد راهنما	سید یونس نورانی مقدم
استاد مشاور	بیژن حاجی عزیزی
مقطع	دکتری
سال دفاع	۱۳۹۶
دانشگاه	دانشگاه بوعلی سینا

مطالعه تطبیقی جبران های نقض قرارداد و کارآیی آنها در حقوق ایران انگلیس و آمریکا عنوان رساله ای است که توسط محمدجواد عیوضی، با راهنمایی سید یونس نورانی مقدم و با مشاوره بیژن حاجی عزیزی در سال ۱۳۹۶ و در مقطع دکتری دانشگاه بوعلی سینا دفاع گردید.

چکیده

هدف از انعقاد قرارداد اجرای تعهدات ناشی از آن است ولی ممکن است متعهد در اجرای تعهد قراردادی تخلف کند، برای مقابله با تخلف، نظامهای حقوقی ابزارهایی را برای حمایت از حقوق متعهدله قراردادی پیش بینی کرده اند که در حقوق ایران به ضمانت اجراها و در حقوق انگلستان و آمریکا به جبران های نقض قرارداد معروف هستند که به دو گروه جبران های عینی و بدلی قابل تقسیم اند و هدف آنها حمایت و اجرای حقوق قراردادی و رفع آثار نقض می باشد. با ملاحظه تفاوت ها، سوال اصلی این است که کدام روش های جبرانی اولویت داشته، مطلوب و کارآمد هستند؟ در این رساله برای پاسخ به مسایل و سوالات پژوهش، پس از بررسی مفاهیم و کلیات، به تحلیل و شناسایی اصول حاکم برآنها و سپس به توصیف کامل جبران های عینی و بدلی پرداخته ایم و در راستای نقد آنها، ایرادات و مزایای هریک بررسی شده است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می دهد در حقوق ایران و فقه امامیه، جبران های عینی و اجرای اجباری تعهد قراردادی از طریق شخص متعهدله یا به هزینه متعهدله برتری دارند و فسخ قرارداد و جبران پولی خسارت در مراتب بعدی قرار دارند و نقض تعهد نیز درجه بندی نشده است ولی حقوق کشورهای مورد مطالعه بر جبران های بدلی از طریق دادن معادل پولی تعهد به عنوان شیوه برتر تاکید دارند و اجرای اجباری قرارداد از طریق شخص متعهدله را به عنوان جبران استثنایی، صلاحدیدی و مبتنی بر نظام انصاف می پذیرند و نقض دارای درجه بندی بوده و فسخ نیز صرفا در صورت نقض جدی قرارداد پذیرفته می شود، امری که به لحاظ انعطاف پذیری، موافق کارآمدی طبق رویکرد حاکم در مطالعات حقوق و اقتصاد می باشد و از آن دفاع می شود. از دیگر مسایل دیگر حقوق ایران این است که علیرغم اصرار بر اجرای اجباری، ضمانت اجراهای لازم و مطلوب برای اجرای اجباری عین تعهد قراردادی ندارد و عملا اگر متعهد از اجرای حکم امتناع کند، متعهدله باید تعهد را به هزینه متعهد انجام داده و چاره ای جز طرح دعوی مجدد، برای مطالبه خسارت ندارد ولی در جبران های بدلی که اغلب به صورت دادن معادل پولی است، در اجرای حکم اگر متعهد امتناع کند با توقیف اموال او یا حبس متعهد حکم اجرا می گردد و ضمانت اجراهای مطلوب تری وجود دارند. بنابراین لازم است در مقررات اصلاحاتی به عمل آید، زیرا که در حال حاضر چه از نظر اقتصادی و چه از نظر نیل به اهداف حقوقی و حتی اجرای قواعد موجود، مقررات ناکارآمد هستند. پیشنهاد می گردد در قوانین آتی که تصویب می شوند، کارآیی این ابزارها جهت رسیدن به اهداف و کارآمدی قوانین و مقررات حقوقی، در تقنین و اجرای آن لحاظ گردد و فعالان اقتصادی و حقوقی نیز هنگام نگارش قراردادها با توجه به اصل حاکمیت اراده به جبران های مطلوب توجه و به عنوان جزیی از قرارداد، جبران مطلوب و کارآمد را برگزینند. روش تحقیق این رساله عمدتا توصیفی و تحلیلی بوده و در بخشی از آن میدانی بوده و با استفاده از فیش های تحقیق و پرسش نامه اطلاعات از منابع کتابخانه ای و پایگاههای الکترونیکی فارسی، انگلیسی، فرانسوی و عربی گردآوری و تحلیل شده و متن نهایی تدوین شده است.

ساختار و فهرست رساله

فهرست تفضیلیفصل اول: طرح پژوهشی۱–۱– مقدمه۳۱–۲– بیان مسیله۷۱–۳– سوالات پژوهش۷۱–۴– اهمیت و ضرورت پژوهش۸۱–۵– اهداف پژوهش۸۱–۶– فرضیه های پژوهش۹۱–۷– روش تحقیق۹فصل دوم: کلیات پژوهش واصول کلی حاکم بر جبرانها۲–۱– طرح بحث۱۳۲–۲– مروری کلی بر ساختار نظام حقوقی انگلستان و آمریکا۱۵۲–۳– قرارداد۲۰۲–۴– تعهدات قراردادی۲۲۲–۵– نقض تعهد قراردادی۲۶۲–۶– تقصیر قراردادی۳۱۲–۷– جبران های نقض قرارداد۳۴۲–۸– انواع جبران های نقض قرارداد۴۰۲–۸–۱– جبران های حفظ کننده، ترمیمی و خاتمه دهنده قرارداد۴۰۲–۸–۲– جبران های عینی و بدلی یا معادلی۴۱۲–۸–۳– جبران های پولی و غیر پولی۴۲۲–۸–۴– جبران های قانونی و قراردادی۴۲۲–۸–۵– قواعد اموال و قواعد مسیولیت۴۳۲–۸–۶– سایر تقسیم بندی ها۴۴۲–۸–۷– تقسیم بندی منتخب: جبران های عینی و بدلی۴۴۲–۹– اهداف جبران ها۴۵۲–۹–۱– اهداف قواعد حقوقی و جبران ها در نظریه های سنتی حقوقی۴۶۲–۹–۲– اهداف قواعد حقوقی و جبران ها در نظریه های ابزارگرا۴۸۲–۹–۳– اهداف قواعد حقوقی و جبران ها در فقه۴۹۲–۹–۴– اهداف جبران ها در حقوق قراردادها۵۱۲–۹–۴–۱– از نظر متعهدله و متضرر از نقض قرارداد: حمایت، اجرا و تضمین حقوق متعهدله۵۱۲–۹–۴–۲– از نظر متعهد و ناقض قرارداد: مجازات مدنی، بازدارندگی و تشویق به اجرا۵۳۲–۹–۴–۳– از نظر نظام حقوقی: عدالت، اجرای قواعد حقوقی و کارآمدی۵۴۲–۹–۵– اهداف جبران ها در حقوق انگلستان و آمریکا۵۵۲–۱۰– اصل کامل بودن جبران ها۵۷۲–۱۱– اصل قابلیت جمع جبران ها۶۱۲–۱۱–۱– اجرای اجباری قرارداد با پرداخت خسارت۶۱۲–۱۱–۲– اجرای اجباری قرارداد با فسخ۶۴۲–۱۱–۳– پرداخت خسارت با فسخ۶۴۲–۱۱–۴– نقد و بررسی ماده

قانون حمایت از حقوق مصرف کنندگان ایران۶۹۲–۱۲– اصل کارآیی جبران های نقض قرارداد۷۰۲–۱۲–۱– مفهوم کارآیی۷۴۲–۱۲–۲– عوامل اقتصادی و فرا اقتصادی کارآیی۷۵۲–۱۲–۳– معیار های کارآیی۷۶۲–۱۲–۳–۱– معیار تخصیصی یا پارتو۷۶۲–۱۲–۳–۲–معیار مطلوبیت یا کارآیی کالدور–هیکس۷۸۲–۱۲–۳–۳– معیار حداکثر رساندن ثروت یا پاسنری۷۹۲–۱۲–۳–۴– قواعد اموال و قواعد مسیولیت؛ انتخاب براساس هزینه مبادله۸۰۲–۱۲–۴– کارآیی و جایگاه آن در رویکردهای مختلف حقوق و اقتصاد۸۱۲–۱۲–۴–۱– رویکرد شیکاگویی و رویکرد اصلاحی۸۲۲–۱۲–۴–۲– رویکرد نهادگرایی۸۲۲–۱۲–۴–۳– رویکرد اتریشی۸۵۲–۱۲–۵– کارآیی، جایگاه و معیار منتخب۸۶۲–۱۳– اصل عادلانه بودن۹۱۲–۱۳–۱– مفهوم عادلانه بودن۹۲۲–۱۳–۲– معیار عادلانه بودن۹۷۲–۱۳–۳– عدالت و قانون۹۸۲–۱۳–۴– عدالت و اخلاق۱۰۲۲–۱۳–۵– عدالت و انصاف۱۰۴۲–۱۳–۶– اخلاق و کارآمدی۱۰۶۲–۱۳–۷– کارآیی و عدالت۱۰۸فصل سوم: جبران های عینی۳–۱– طرح بحث۱۱۳۳–۲– اجرای اجباری قرارداد۱۱۴۳–۲–۱– مبانی اجرای اجباری قرارداد۱۱۷۳–۲–۲– اجرای اجباری در فقه امامیه۱۱۹۳–۲–۲–۱– حق فسخ بدون حق اجبار مشروط علیه۱۲۱۳–۲–۲–۲– وجود حق فسخ و حق اجبار مشروط علیه در عرض یکدیگر۱۲۲۳–۲–۲–۳– اجبار مشروط علیه و وجود حق فسخ در طول یکدیگر۱۲۲۳–۲–۳– اجرای اجباری قرارداد در قانون مدنی ایران۱۲۳۳–۲–۴– شرایط اجرای اجباری قرارداد۱۲۵۳–۲–۴–۱– وجود و بقای تعهد قراردادی۱۲۵۳–۲–۴–۲– فرا رسیدن و باقی بودن زمان اجرای تعهد۱۲۵۳–۲–۴–۳– امکان اجرای اجباری تعهد۱۲۵۳–۲–۵– موانع اجرای اجباری قرارداد۱۲۶۳–۲–۵–۱– تغییر غیر قابل پیش بینی شرایط اجرای قرارداد۱۲۶۳–۲–۵–۲– عدم وجود حق اعمال اجرای اجباری قرارداد۱۲۷۳–۲–۵–۳– مخالفت با اخلاق حسنه و نظم عمومی۱۲۷۳–۲–۵–۴– قراردادهای خدمات شخصی۱۲۸۳–۲–۵–۵– سوء استفاده از حق۱۲۸۳–۲–۵–۶– قراردادهای جایز۱۲۹۳–۲–۶– راه های اجرای اجباری قرارداد۱۳۰۳–۲–۶–۱– انتقال دادن یا تسلیم مال۱۳۱۳–۲–۶–۲– تعهد به انجام دادن کار۱۳۲۳–۲–۶–۳– تعهد به خودداری از انجام کار۱۳۳۳–۲–۷– اجرای اجباری قرارداد در حقوق انگلستان و آمریکا۱۳۴۳–۲–۷–۱– اجرای عین تعهد قراردادی در تعهدات مثبت۱۳۷۳–۲–۷–۲– اجرای اجباری تعهدات منفی۱۳۸۳–۲–۷–۲–۱– منع و توقف فعالیت۱۳۹۳–۲–۷–۲–۲– الزام به انجام فعل مثبت پس از نقض تعهد منفی۱۳۹۳–۲–۷–۳– شرایط اجرای اجباری قرارداد۱۴۰۳–۲–۷–۳–۱– کافی نبودن خسارت پولی۱۴۰۳–۲–۷–۳–۲– صلاحدید دادگاه۱۴۲۳–۲–۷–۴– موانع اجرای اجباری قرارداد۱۴۴۳–۲–۷–۴–۱– تقابلی نبودن جبران ها۱۴۴۳–۲–۷–۴–۲– غیر مقدور بودن۱۴۵۳–۲–۷–۴–۳– قراردادهای خدمات شخصی۱۴۶۳–۲–۷–۴–۴– تاخیر بلند مدت خواهان۱۴۷۳–۲–۷–۴–۵– مبهم بودن شروط۱۴۷۳–۲–۷–۴–۶– غیر منصفانه بودن۱۴۸۳–۲–۷–۴–۷– نظم عمومی۱۴۸۳–۲–۷–۴–۸– سختی اجرا یا نظارت توسط دادگاه۱۴۹۳–۲–۷–۴–۹– امکان فسخ و مشروط بودن قراردادها۱۵۰۳–۲–۷–۴–۱۰– سایر موانع و عوامل موثر بر اجرای اجباری۱۵۰۳–۳– الزام به رفع عیب یا اصلاح۱۵۱۳–۴– فسخ قرارداد در اثر نقض قرارداد۱۵۲۳–۴–۱– نقض منجر به ایجاد حق فسخ۱۵۵۳–۴–۲– آثار فسخ۱۵۵۳–۴–۳– فسخ در اثر نقض قرارداد در حقوق انگلستان و آمریکا۱۵۶۳–۴–۳–۱– نقض های منجر به ایجاد حق فسخ۱۵۷۳–۴–۴– عوامل موثر بر جدی بودن نقض۱۵۹۳–۴–۴–۱– استثنایات لزوم جدی بودن نقض منجر به فسخ قرارداد۱۶۱۳–۴–۴–۲– نقض شروط اصلی و نقض اساسی شروط بی نام۱۶۱۳–۴–۴–۳– آثار فسخ در حقوق انگلستان و آمریکا۱۶۴۳–۵– مزایای جبران های عینی۱۶۵۳–۶– ایرادات جبران های عینی۱۶۹فصل چهارم: جبران های بدلی۴–۱– طرح بحث۱۷۷۴–۲– تعهد بدلی و جبران بدلی۱۸۰۴–۳– جبران خسارت۱۸۱۴–۳–۱– مبانی جبران خسارت۱۸۳۴–۳–۲– جبران خسارت در فقه امامیه۱۸۵۴–۳–۳– مقایسه اجرای اجباری قرارداد از راه معادل یا ضرر منافع با جبران خسارت۱۸۶۴–۳–۴– شرایط جبران خسارت۱۸۹۴–۳–۴–۱– وجود تعهد قراردادی۱۸۹۴–۳–۴–۲– نقض تعهد قراردادی۱۹۰۴–۳–۴–۳– ورود ضرر۱۹۱۴–۳–۴–۴– رابطه سببیت۱۹۴۴–۳–۴–۵– لزوم جبران خسارات به موجب قرارداد به حکم عرف یا قانون۱۹۵۴–۳–۵– توافقات راجع به خسارات؛ وجه التزام، شرط افزایش یا تحدید مسیولیت۱۹۵۴–۴– جبران خسارت در حقوق انگلستان و آمریکا۱۹۹۴–۴–۱– خسارات قابل جبران۲۰۳۴–۴–۱–۱– خسارت انتظاری۲۰۴۴–۴–۱–۲– خسارت اعتماد۲۰۷۴–۴–۱–۳– خسارت استرداد۲۰۸۴–۴–۱–۴– خسارات تبعی و خسارات جنبی۲۱۰۴–۴–۲– محدودیتهای جبران خسارت۲۱۱۴–۴–۲–۱– سببیت۲۱۲۴–۴–۲–۲– قاعده تقلیل خسارت۲۱۳۴–۴–۲–۳– بعید بودن خسارت۲۱۵۴–۴–۲–۴– مشارکت زیاندیده در تقصیر۲۱۹۴–۴–۲–۵– قطعی بودن میزان خسارت در حقوق آمریکا۲۲۱۴–۴–۲–۶– نوع ضرر۲۲۲۴–۴–۲–۷– شروط تعیین کننده خسارت: تمییز خسارت تنبیهی و خسارت تعیین شده۲۲۵۴–۵– مزایای جبران های بدلی۲۲۸۴–۶– ایرادات جبران های بدلی۲۳۱فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادات۵–۱– نتایج۲۳۵۵–۲– پیشنهادات۲۳۹منابع و ماخذ۲۴۳منابع فارسی۲۴۵منابع عربی۲۵۳منابع لاتین۲۵۵پیوست۲۵۹

کلیدواژه ها

• نقض قرارداد
• جبران عینی
• ضمانت اجرا
• جبران بدلی
• مسیولیت قراردادی
• کارآیی