نسبت قمار و معاملات مخاطره آمیز در فقه امامیه و حقوق ایران با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه
 | |
| عنوان | نسبت قمار و معاملات مخاطره آمیز در فقه امامیه و حقوق ایران با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه |
|---|---|
| رشته | حقوق خصوصی |
| دانشجو | میثم نظری علوم |
| استاد راهنما | محمود حکمت نیا |
| مقطع | دکتری |
| سال دفاع | ۱۳۹۶ |
| دانشگاه | دانشگاه امام صادق علیه السلام |
نسبت قمار و معاملات مخاطره آمیز در فقه امامیه و حقوق ایران با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه عنوان رساله ای است که توسط میثم نظری علوم، با راهنمایی محمود حکمت نیا در سال ۱۳۹۶ و در مقطع دکتری دانشگاه امام صادق علیه السلام دفاع گردید.
چکیده
مخاطره، عنوانی است که هرچند تحت یک عنوان مستقل در نظام حقوقی اسلام و در مبحث قراردادها مورد بحث قرار نگرفته است؛ اما در ادبیات فقهی، حقوقی و اقتصادی مورد توجه و بحث واقع شده است. از همین روی و با توجه به اینکه در عموم قراردادها کم و بیش عنصر مخاطره وجود دارد، بررسی مفهوم و وضعیت سطوح مختلف مخاطره می تواند نقش موثری در طراحی نظام حقوقی حاکم بر قراردادها بگذارد. پژوهش حاضر در همین راستا در سه مرحله طراحی شد که در مرحله نخست به شناخت مفهوم مخاطره (موضوع شناسی)، در مرحله دوم به شناخت حکم کلی مخاطره و در مرحله سوم به شناخت مصادیق قراردادهای مخاطره آمیز و حکم هر یک پرداخته شد. در مرحله نخست –موضوع شناسی مخاطره – روش احصای مفاهیم دارای عنصر مخاطره و عنصرشناسی هر یک از این مفاهیم و سپس برقراری ارتباط بین این مفاهیم مبتنی بر مخاطره مورد استفاده قرار گرفت تا از این رهگذر بتوان طبقه بندی دقیقی از سطوح مخاطره ارایه نمود.در مرحله دوم پژوهش – حکم شناسی و وضعیت شناسی مخاطره – با استمداد از مبحث قواعد عمومی حاکم بر قراردادها تلاش شد از طریق تطبیق شرایط صحت قراردادها با عناصر کلیدی کشف شده در موضوع شناسی، وضعیت و حکم کلی انواع مخاطرات را ترسیم شود. حاصل مطالعات و بررسی های مراحل اول و دوم، به دست آمدن تعریفی تشکیکی از مخاطره در سه سطح در نظام اقتصادی و حقوقی اسلام بوده که هر سطحی قواعد خاص خود را داشته و مواجهه قانونگذار با آن نیز متفاوت از سایر سطوح است. در سطح نخست که دارای پایین ترین میزان مخاطره است، حمایت حداکثری وجود داشته به طوری که در اغلب مواردی که قرارداد مورد خدشه قرار می گیرد، اصل صحت قراردادها جاری شده و موجودیت آن را تضمین می نماید. در سطح بعدی که با میزان غیرمتعارف و غیرقابل چشم پوشی از مخاطره مواجه هستیم، حمایتی از سوی قانون گذار دیده نمی شود و قرارداد را باطل می داند. در سطح سوم که مخاطره به حد اعلای خود می رسد و اغلب صدق عنوان قرارداد بر عمل واقع شده را مخدوش می نماید، نه تنها حمایتی وجود ندارد، حتی دعاوی راجع به آن نیز مسموع نبوده و حتی در برخی موارد (قمار) عمل مورد جرم انگاری نیز قرار می گیرد .این سطوح سه گانه را می توان مبتنی بر مفاهیم و قراردادهای شاخص هریک به صورت زیر نامگذاری نمود:۱. عقود و قراردادهای صحیح ۲ . عقود و قراردادهای غرری ۳. عقود و قراردادهای قماری پس از ارایه طبقه بندی فوق، مصادیق قراردادهای مخاطره آمیز جهت تشخیص جایگاه هر یک در این طبقه بندی، احصاشده و مورد بررسی موضوعی و حکمی قرار گرفت. مصادیق مورد بررسی عبارتند از: قراردادهای مشتقه در بازارهای مالی، فعالیت بورس بازی، بازاریابی شبکه ای و بخت آزمایی که هر یک نیز دارای اقسامی بوده و با تطبیق عناصر هر قسم با عناصر و ارکان تشکیل دهنده قراردادهای شاخص هر طبقه (قمار، گروبندی و غرر) در نهایت بخشی از قراردادها در سطح نخست – عقود صحیح – و بخش قابل توجهی در سطح دوم – عقود غرری – و بخش محدودی نیز در سطح سوم – عقود قماری – مورد شناسایی قرار گرفت.
ساختار و فهرست رساله
مقدمه
۱– تبیین مساله:
۲– پرسش های پژوهش:
۳– فرضیهها
۴– پیشینه پژوهش
۵– روش تحقیق
۶– ساختار پژوهش
بخش نخست: مفهوم شناسی و ملاک شناسی قمار
مقدمه:
فصل نخست: مفهوم شناسی قمار و مفاهیم مرتبط
مبحث نخست: قمار در قرآن و سنت
مبحث دوم: شناخت قمار و مفاهیم مرتبط
گفتار نخست: مفهوم لغوی قمار
بند نخست: قمار در زبان عربی:
بند دوم: قمار در زبان فارسی:
گفتار دوم: مفهوم اصطلاحی قمار
بند نخست– قمار در فقه امامیه
بند دوم– قمار در فقه عامه
بند سوم: قمار در حقوق ایران
بند چهارم: قمار در حقوق فرانسه
۱– قمار در لغت
۲– قمار اصطلاحی:
مبحث سوم: تبیین مفاهیم مرتبط با قمار
گفتار نخست: میسر
بند نخست: میسر در لغت
بند دوم: میسر اصطلاحی
گفتار دوم: غرر
بند نخست: غرر در لغت
بند دوم: غرر اصطلاحی
جمعبندی نهایی مفهوم غرر ۵۰ گفتار سوم: مخاطره
بند نخست: مخاطره در لغت
بند دوم: مخاطره اصطلاحی در فقه
گفتار چهارم: ریسک
بند نخست: معنای لغوی ریسک
بند دوم: معنای اصطلاحی ریسک
گفتار پنجم: گروبندی
بند نخست: معنای لغوی گروبندی
بند دوم: معنای اصطلاحی گروبندی
گفتار ششم: عقود احتمالی
بند نخست: معنای لغوی
بند دوم: معنای اصطلاحی
بند سوم: نسبت عقود احتمالی با سایر عقود مشابه
فصل دوم: ملاک شناسی قمار
مبحث نخست: ملاک های احتمالی (عناصر احتمالی) تحریم قمار
گفتار نخست: هدف از انجام عمل(انگیزه انجام عمل)
بند نخست: انجام عمل به انگیزه کسب ثروت:
بند دوم: انجام عمل به انگیزه ای غیر از کسب ثروت:
گفتار دوم: قالب عمل انجام شده
گفتار سوم: وسیله انجام عمل و شهرت آن
بند نخست: شرط بودن یا نبودن آلات و ابزار:
بند دوم: شرط بودن یا نبودن شهرت عرفیه به قمار
گفتار چهارم: نتیجه عمل انجام شده
گفتار پنجم: مخاطره
مبحث دوم: نسبت قمار با مفاهیم مرتبط
گفتار نخست: قمار و میسر
گفتار دوم: قمار و غرر
گفتار سوم: قمار و مخاطره
گفتار چهارم: قمار و ریسک
گفتار پنجم: قمار و گروبندی
گفتار ششم: قمار و عقود احتمالی
گفتار هفتم: قمار و عقود شانسی
مبحث سوم: حکمت های احتمالی تحریم قمار
جمع بندی و تحلیل بخش نخست:
۱– عنصر یا عناصر اصلی قمار
۲– سیاستگذاری مواجهه با عنصر مخاطره در حقوق اسلامی:
۳– نسبت عناصر محوری قمار با شرایط اساسی صحت معاملات:
۴– فرآیند شناسایی قرارداد قماری مبتنی بر عناصر کشف شده و مبتنی بر شرایط اساسی صحت معاملات:
بخش دوم: حکم قمار و معاملات مخاطره آمیز
مقدمه:
الف حکم عمل قمار در فقه، حقوق ایران و حقوق فرانسه:
ب حکم مال به دست آمده از قمار:
ج تفکیک عنوان و حکم قمار:
فصل نخست: مصادیق احتمالی قمار در بازارهای مالی
مبحث نخست: ابزارهای مالی:
گفتار نخست: ابزارهای مشتقه:
۱ قراردادهای آتی خاص
۲ قراردادهای آتی یکسان
۳ قراردادهای آتی شاخص سهام
۴ اختیارات
۵ معاوضات
مبحث دوم: بورس بازی (سفته بازی)
فصل دوم: مصادیق خارج از بازارهای مالی
مبحث نخست: بازاریابی شبکه ای
گفتار نخست: معنای بازاریابی شبکه ای و عناصر آن
گفتار دوم: احکام فقهی و حقوقی بازاریابی شبکه ای:
گفتار سوم: تطبیق بازاریابی شبکه ای و فعالیت های هرمی با قمار:
مبحث دوم: بخت آزمایی
گفتار نخست: معنای بخت آزمایی و عناصر آن
گفتار دوم: حکم مصادیق بخت آزمایی و نسبت آن با قمار
جمع بندی نهایی:
پیشنهادات:
منابع:
کلیدواژه ها
- مخاطره
- قمار
- غرر
- عقود احتمالی
- عقود شانسی
- قواعد عمومی قراردادها