ماده ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

ماده ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات): هر یک از مستخدمین و مامورین قضایی یا غیر قضایی دولتی برای اینکه متهمی را مجبور به اقرار کند او را اذیت و آزار بدنی نماید علاوه بر قصاص یا پرداخت دیه حسب مورد به حبس از شش ماه تا سه سال محکوم می‌گردد و چنانچه کسی در این خصوص دستور داده باشد فقط دستور دهنده به مجازات حبس مذکور محکوم خواهد شد و اگر متهم به واسطه اذیت و آزار فوت کند مباشر مجازات قاتل و آمر مجازات آمر قتل را خواهد داشت.

• مشاهده ماده قبلی
• مشاهده ماده بعدی

مواد مرتبط

• ماده ۵۷۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)
• اصل ۳۸ قانون اساسی

توضیح واژگان

«آزار و اذیت بدنی» را می‌توان مصداقی از «شکنجه» دانست. شکنجه، شکلی از ایذاء است که عناصر مهم آن عبارتند از: آزار دادن انسان دیگر، جسمی یا روانی بودن این آزار و عامدانه بودن آن.

مقصود از «مأمورین قضایی»، همان اعضای قوه قضاییه اند، این افراد را باید از اعضای قوه مجریه و مقننه تفکیک کرد.

مطالعات تطبیقی

• ممنوعیت شکنجه و اعمال فشارهای غیرانسانی و قراردادن فرد متهم در وضعیت نامناسب اخلاقی یا عاطفی به جهت کسب اقرار، در ماده پنجم اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز تصریح شده‌است.
• اهمیت ممنوعیت شکنجه برای کسب اقرار در نظام‌های حقوقی دیگر نیز مشهود است، به عنوان مثال در نظام حقوقی فرانسه کسب اقرار از طریق خوراندن مواد مخدر و روانگردان، تطمیع، تقلب و گول‌زدن نیز ممنوع شمرده شده‌است.

فلسفه و مبانی نظری

ماده فوق، با هدف جلوگیری از شکنجه برای اخذ اقرار در جریان رسیدگی‌های کیفری وضع شده‌است. اقرار چه در مرحله گزارشات اولیه مأمورین دادگستری، چه در مرحله تحقیقات مقدماتی نزد قضات و چه در مرحله صدور حکم، بایستی مبتنی بر اختیار تام افراد و به دور از اکراه آنان باشد.

نکات تفسیری دکترین ماده ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

عنصر مادی این جرم، عبارت است از آزار و اذیت بدنی متهم برای اجبار به اقرار.نکته قابل اشاره در اینجا عدم شمول آزار و اذیت فرد غیر متهم نظیر شاهد است، این امر، خلاف فلسفهٔ وضع این ماده و مخالف روح اصل ۳۸ قانون اساسی است.

در خصوص عنصر معنوی این جرم، دو دیدگاه وجود دارد: عده ای این جرم را دارای سوء نیت عام تلقی کرده و صرف علم و عمد را در وقوع آن کافی می‌دانند، اما گروهی دیگر «قصد گرفتن اقرار» را به عنوان انگیزه این جرم تلقی کرده و لذا جرم مزبور را جرمی مقید می‌دانند.

نکات توصیفی هوش مصنوعی ماده ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)

1. اذیت و آزار بدنی متهم برای گرفتن اقرار ممنوع است.
2. مستخدمین و مأمورین دولتی، چه قضایی و چه غیرقضایی، در صورت آزار بدنی متهم برای اقرار، به مجازات حبس محکوم می‌شوند.
3. مجازات حبس برای این تخلف بین شش ماه تا سه سال است.
4. در صورتی که دستور آزار بدنی از سوی فرد دیگری صادر شده باشد، فقط دستوردهنده به مجازات حبس محکوم می‌شود.
5. در صورت فوت متهم به دلیل آزار و اذیت، مباشر به عنوان قاتل و آمر به عنوان آمر قتل مجازات می‌شوند.
6. مجازات‌های قصاص یا دیه نیز ممکن است بر حسب مورد اعمال شود.

مطالعات فقهی

مستندات فقهی

• اقرار از طریق شکنجه دادن افراد به نص احادیث امامیه، نامعتبر و بی‌ارزش است.
• در خصوص قسمت اخیر ماده که مباشر را مستحق قصاص و آمر را مستحق مجازات آمر قتل می‌داند، می‌توان به روایت زراره از امام باقر (ع) در خصوص مردی که به دیگری دستور کشتن فردی را داده بود اشاره کرد، در این روایت امام فرمود: «مباشر قتل کشته می‌شود و دستور دهنده زندانی می‌شود تا بمیرد.»

انتقادات

• به موجب اصل ۳۸ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران: «هرگونه شکنجه برای گرفتن اقرار یا کسب اطلاع ممنوع است. اجبار شخص به شهادت، اقرار یا سوگند، مجاز نیست و چنین شهادت و اقرار و سوگندی، فاقد ارزش و اعتبار است. متخلف از این اصل طبق قانون مجازات می‌شود.» بر اساس این اصل، شکنجه اعم است از مادی و روانی، اما ماده ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی، تنها به بررسی شکنجه‌های جسمی پرداخته‌استلذا آزار روحی مشمول این ماده نمی‌شود. این منحصر کردن شکنجه به آزارهای جسمی، با روح حاکم بر اصل قانون اساسی در تعارض است.

• این ماده تنها به ممنوعیت آزار و اذیت برای اخذ اقرار اشاره کرده‌است و در خصوص شکنجه‌های بدنی که برای شهادت یا سوگند ممکن است صورت گیرد صحبتی ننموده‌است که این نارسایی تنها با اصلاح قانون قابل حل است.

رویه‌های قضایی

• به موجب نظریه مشورتی شماره ۸۶۳/۷_۱۳۷۶/۱/۱۰: ایراد ضرب و جرح از سوی مأموران دولتی در حین انجام وظیفه عنوان خاصی ندارد، در غیر موارد مذکور در مواد ۵۷۸ و ۵۷۹ این قانون اگر ویژگی خاصی نداشته باشد، حق الناس به‌شمار آمده و قابل گذشت است.

مقالات مرتبط

• دادرسی عادلانه در مرحله ابتدایی، معیارها و ضمانت‌های اجرا
• بررسی سیاست جنایی تقنینی ایران در خصوص جرایم و تخلفات انتظامی قضات
• نقض دادرسی عادلانه و ضمانت اجرای کیفری آن از منظر قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲
• مبانی و تضمینات اصل قانونمندی دادرسی در نظام کیفری ایران و کنوانسیون اروپایی حقوق بشر
• رسیدگی به اتهام از طریق ویدئو کنفرانس
• نظریه بطلان دلیل در فرایند دادرسی کیفری (با تأکید بر حقوق فرانسه)
• واکاوی نظرات مختلف فقهی و حقوقی اکراه در قتل با تأکید بر فقه جزایی اسلام