ماده ۲۰۲ قانون مدنی

ماده ۲۰۲ قانون مدنی: اکراه به اعمالی حاصل می‌شود که مؤثر در شخص باشعوری بوده و او را نسبت به جان یا مال یا آبروی خود تهدید کند به نحوی که عادتاً قابل تحمل نباشد. در مورد اعمال اکراه‌ آمیز سن و شخصیت و اخلاق و مرد یا زن بودن شخص باید در نظر گرفته شود.

• مشاهده ماده قبلی
• مشاهده ماده بعدی

مواد مرتبط

• ماده ۲۰۳ قانون مدنی
• ماده ۲۰۵ قانون مدنی
• ماده ۲۰۶ قانون مدنی

توضیح واژگان

«اکراه»، یعنی وادار نمودن شخص به اتیان عملی که مورد پسند او نیست؛ توام با تهدید به زیانی که درخور او نمی‌باشد، در تعریفی دیگر «اکراه»، یعنی وارد آوردن فشار مادی یا معنوی به شخصی، جهت وادار نمودن او به اتیان عمل، یا عدم اتیان عملی مادی یا حقوقی.

مطالعات تطبیقی

• ماده ۲۰۲ قانون مدنی با کمی تغییرات، از ماده ۱۱۱۲ قانون مدنی فرانسه، اقتباس گردیده‌ است. به موجب ماده ۱۱۱۲ قانون مدنی فرانسه، در اکراه، تهدید باید قابل ملاحظه باشد، شق اول ماده ۱۱۱۲ قانون مدنی فرانسه که مربوط به تأثیر اکراه در اشخاص باشعور است، از سنت رومی اقتباس گردیده؛ و شق دوم این ماده، که برخی خصوصیات اکراه شونده را مدنظر قرار داده؛ در حقوق قدیم فرانسه رایج بوده‌است. این امر در بند دوم ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی جدید فرانسه نیز مورد اشاره قرار گرفته است. دادگاه‌های فرانسه، در رابطه با تأثیر تهدید در مکره، نظریه شخصی را برگزیده اند؛ یعنی خصوصیات فردی شخص، اعم از قدرت، موقعیت اجتماعی، سن و … را مد نظر قرار می‌دهند. در خصوص معیار تهدید و اکراه، قانون مدنی جدید فرانسه در ماده ۱۱۴۰ چنین بیان نموده است که: «هنگامی که یک طرف تحت فشاری که باعث القای ترس از قرار گرفتن در معرض آسیب قابل توجه به شخص یا مال خود یا نزدیکانش شود خود را متعهد کند، اکراه محقق می شود.»

نکات تفسیری دکترین ماده ۲۰۲ قانون مدنی

اکراه، به دو دسته قابل تقسیم است: اکراه در نفس عمل و اکراه در موجب.

تأثیر اکراه در اشخاص مختلف، با توجه به ویژگی‌های جسمی و روحی آنان، متفاوت است. از عبارت «عادتاً قابل تحمل نباشد» در ماده ۲۰۲ قانون مدنی، استنباط می‌گردد که جهت تشخیص اکراه، انسانی متعارف ملاک است، همچنین مقصود از عبارت «هر شخص باشعور»، اهلیت داشتن او نیست؛ بلکه ملاک در تشخیص اکراه، انسان متعارف است؛ با رعایت سن، جنس و شخصیت او.

در تعارض بین شق اول و دوم ماده ۲۰۲ قانون مدنی، لازم است ذکر شود که خصوصیات فردی مکرَه، بر شق اول ماده، یعنی معیارهای نوعی اکراه، حکومت دارد، شق اول این ماده، به بیان ضابطه نوعی در تشخیص اکراه پرداخته و شق دوم ماده، اثبات خلاف ضابطه مزبور را با توجه به خصوصیات شخصیتی مکرَه، ممکن دانسته‌ است.

جهت تحقق اکراه، وجود تهدیدی که علی‌رغم فقدان رضایت مکره، او را وادار به انشای عقد می‌نماید؛ ضروری است. تا زمانی که عمل اکراه کننده، تهدید آمیز نباشد؛ نمی‌توان مدعی شد که خطری، متوجه مکرَه است. خطر مزبور، ممکن است به‌طور مستقیم، معطوف به جان، مال، یا عرض اکراه شونده باشد، تهدید و خطر، ممکن است مستقیماً، یکی از بستگان مکرَه را محور هدف خود قرار دهد. در اکراه، تهدید باید واقعی بوده؛ یا اینکه مکرَه، به خلاف واقع بودن آن، جاهل باشد.

ترسی که در اکراه شونده به وجود آید و او را وادار به انعقاد قرارداد موردنظر مکرِه نماید؛ منجر به عدم نفوذ آن معامله می‌گردد؛ حتی اگر خوف شخص، ناشی از ضعف نفس او باشد، البته مطابق نظر یکی دیگر از حقوقدانان، معامله ای که بر اثر ترس از تهدید انشاء گردد؛ باطل است.

نکات توصیفی هوش مصنوعی ماده ۲۰۲ قانون مدنی

1. اکراه به اعمالی گفته می‌شود که تأثیر مستقیم بر فرد داشته باشد.
2. اکراه می‌تواند جان، مال یا آبروی شخص را تهدید کند.
3. تأثیر اکراه باید به حدی باشد که عادتاً قابل تحمل نباشد.
4. در ارزیابی شدت اکراه، سن، شخصیت، اخلاق و جنسیت فرد اکراه‌ شده باید مد نظر قرار گیرد.
5. اکراه باید بر شخص با شعور تأثیر مستقیم داشته باشد تا معتبر شناخته شود.

مصادیق و نمونه ها

• تهدید شخص به ربودن مال همسایه خود، از نمونه‌های اکراه به غصب محسوب می‌گردد.

مقالات مرتبط

• جلوه هایی از کارکردهای تفضیلی عرف در نظام کیفری تقنینی ماهوی عمومی
• مطالعه تحولات نظریه اشتباه در قراردادها به موجب اصلاحات سال ۲۰۱۶ میلادی قانون مدنی فرانسه
• مطالعۀ تطبیقی اکراه ناشی از سوءاستفاده از وضعیت وابستگی در حقوق فرانسه و ایران
• مفهوم اکراه و تأثیر آن بر اراده با نگاهی به حقوق فرانسه و مصر
• متاورس و چالشهای حقوقی در حوزۀ حقوق اموال